21 jun 2013

Us tres lugaris.



Tamén Os tres lugaris na pronunciación manhega, é comu cunhocemus us vicinhus dus tres pueblus a nosa zona falanti. Cu esta denominación creu que nun estamus apuntandu de forma concreta au val. Mais ben utilizamus esta referencia pa identifical us núcleus falantis cuandu as gentis de fora nus preguntan sobri a nosa fala. Nestis casus sempris contestamus que se fala nus tres lugaris das Elhas, Sâ Martín de Trevelhu i Valverdi. 
Us mais ancianus de Valverdi chaman lugal a parti du pueblu que está nas cercanías da praza i da igresia. Istu é purque us pueblus, pur mutivus de milhol defensa, se comenzaran a levantal  au abrigu das muralhas o fotificacións que se construían nas partis mais elevás du terrenu. Si vus encontráis cu vosu güelu pur ejemplu nu abanicu i le preguntáis - ¿Ondi vas güelu? Te contestará que vai au lugal. Esta contestación nus extranhará porque u abanicu pa nos está dentru du lugal, nun está separau. Peru sempris nun foi asina. Us maioris das Elhas i de Sâ Martín tamén utilizan u nomi de  lugal da misma maneira. Us nosus maioris distinguin u lugal du restu du pueblu.
Resumindu, cuandu dicemus tres lugaris, falamus dus tres pueblus cua sua genti dentru que fala.
Falamus de ca núcleu falanti, cuas suas prazas, callis i casas nas que moran as pesoas falantis.
Si nus preguntan ¿Cómu se chama u vosu val?
É difícil que contestemus: Us tres lugaris. I si asina se contestara opinu que estaría mal ditu.
Aquelas pesoas que queiran sabel ondi se encontra u sitiu que us valverdeirus chamamus abanicu, podin ejecutal u enlaci que vus ponhu aquí debaju:
Queru dil au abanicu.

Pa finalizal a entrá vus emplazu us tres lugaris en google.maps



Tres lugaris que falan en facebook: Tres lugaris.

18 abr 2013

Cómu se chama u nosu val.

U primel significau que mus dá u diccionariu da Real Academia da lengua espanhola na sua vigésimu segunda edición, pa u sustantivu valle, dí que se trata d´una lhanura de terra entri montis i alturas. Otra definición é que se trata d´una cunca d´un ríu.
Si realizamus esta misma consulta nu portal diccionarios.com, de Larousse Editorial; se volvi a recalcal desdi u puntu de vista da GEOGRAFÍA estis dois significaus pa u valle; afirmandu que se trata d´una depresión de terrenu alargá, mais o menus ancha, situá entri montanhas o tamén comu a cunca d´un ríu.
Pur u tantu, siguindu as anterioris definicións; un val é un´a extensión de terrenu, generalmenti alargá,  que s´ encontra entri montanhas, que poi tel o no un ríu que regui as suas terras, ondi van a paral tos us demais venerus de menol categuría, comu us arroius temporeirus que se forman cuandu chovi.
He considerau oportunu introducil estas definicións porque, comu veremus mais adientri au largu desta exposición, nun existi un´a opinión general pa dal u nomi au nosu val. Asina mus será mais fácil comprendel u por qué i que ca un s´acolha au nomi que mais le gusti o convenha, porque ei nun me consideru cua autoridai suficienti pa sancional a denominación correcta.
Nun existi un´a forma consensuá de chamal au nosu val; é pur isu que vus daré a cunhocel as  mais utilizás, desta forma vus deju u caminhu abertu pur si consideráis que pudera sel materia de estudiu o debati.
Empezu cua denominación VAL DE XÁLIMA. Ésta é a mais usá. Comenzó a utilizarsi a partil da visita du etnógrafu i filólogu purtugués don José Leite de Vasconcelos, qu´a principius du siglu pasau visitó esti val, hospedándosi na casa de genti principal de San Martín de Trevelhu, levandu us resultaus das suas investigacións a sua Revista Lusitana.
Nus seis escritus sobri a nosa fala identificaba u val cu nomi de Val de Xalma -na sua forma purtuguesa- o comu Xálima -na forma local de nombral u picu as gentis dus tres lugaris.
Estis trabalhus foran cunhocíus i referenciaus pur tos us filólogus que desdi entoncis se dedicaran au estudiu da nosa fala i pur tos aquelis qu´inda agora a siguin estudiandu.
Creu qu´esta é a razón pur a que se popularizó esta denominación, asina comu u feitu de qu´us primerus vicinhus desti val que deran a cunhocel a nosa fala nus medius culturais i de comunicación de masas foran us manhegus que, pur habel recibiu nu sei lugal au senhol purtugués, sabían dus seis escritus i desta forma de nombral au nosu val antis qu´u restu dus vicinhus dus otrus dois lugaris.
Esta denominación pa u val fai referencia a un´a elevación du terrenu sobri a que s´asenta.  É a mais extendía nu val aunque existin autoris que consideran que nun é correcta porque aus pes du Xálima se asentan varius valis. Otra denominación, nesti casu desdi u puntu de vista da cunca d´un ríu, é VAL DO RÍO ELLAS, é mais actual i prevaleci nas obras sobri a FALA que editan us filólogus vindus de Galicia comu u senhol doctol en filología galega pur a universidai de Santiagu de Compostela, catedráticu en historia i dialectología du galegu i profesol da universidai de Vigu, don Xosé Henrique Costas González.
Na contracción “DO”  apreciamus a procedencia galega desta segunda denominación.
Veamus un´a terceira: RIVERA TREVEJANA denominación en castelhanu du nosu val, tamén se relaciona cua cunca d´un veneru, nesti casu nun se trata d´un ríu postu ca riveira é un arroiu de pequenu caudal. Ha siu utilizá pur investigadoris castelhanus, entri us cuais algúns consideran qu´ésta é mais acertá pero engloba ademais dus tres lugaris, tamén a Vilamel i Trevelhu.
Menus cunhocía é VALLE DE VALVERDE.
A utiliza fundamentalmenti u arqueólogu don Miguel García de Figerola nus seis estudius sobri us restus encontraus en tos estis pueblus. Nesti casu, sin querel menosprecial esti nomi pa u val, nun ten que vel ni cu terrenu entri montanhas ni cua cunca d´un ríu.

28 ene 2013

Un´a vida mensajeira.



SuperCamp
Logotipu: SuperCamp
Fernando Campuzano ha pasau a sua vida comunicandu a uns u qu´us otrus quirían contalis. Carteiru de profesión i colombófilu de corazón, esti campeón internacional i nacional, de espritu alegri i sonrisa sinceira, acaba de sacal u mercau a sua propia raza de palomas mensajeiras SuperCamp.

Cuandu chamamus a porta Tonho - Antonio Corredera - i ei; Fernando Campuzano s´encontraba estudiandu a Teoría du olhu; métodu utilizau pur us colombófilus pa milhoral a calidai das suas palomas mensajeiras.

Na vitrina du sei comedol us premius s´amontonan, o enchin caixas recolhías na sala de planchal; espacius cheus de recordus que forman u sei palmarés, u sei curriculum, u sei historial comu criadol i colombófilu.

Fernando Campuzano
Fernando Campuzano. Fotografía da sua propiedai.
Fernando Campuzano naceu en Alcántara en 1955, de padri almeriensi i de madri cilherana. Cun un anu, chegó cun sua familia a Valverdi du Fresnu i desdi entoncis u sei corazón lati serranu.

Un trasladu de sei padri a Almería u alejó de Valverdi duranti "18 anus i cincu mesis. Nun pudía dejal de choral aquela tardi, a isu das seis i meia, cuandu seiamus de Valverdi", recorda aún Fernando. Nu 2001 vorveu cun sua madri a terra da sua infancia.

Foi duranti aquelis primeirus anus en Valverdi, cuandu Fernando cunhoceu as palomas mensajeiras. "A curpa a tuveran us purtuguesis", recorda qu´as "suas palomas mensajeiras chegaban a Valverdi pa cumel i bebel agua pa repunhersi i asina me fijí en elas, na sua folma d´actual, i nu aspectu d´aquelis animais."

Nu anu 1987, cun 32 anus, Fernando tuvu que cambial a sua vida cuandu u pesu dus mensajis partiran us seis andaris. Desdi entoncis u multicampeón dedicó u sei corpu i a sua arma a aquilu que tantu le gustaba desdi que tinha poicus anus de edai y vivía na raia -fronteira cun Purtugal.

Campeón Internacional nu anu 1991 i campeón de Espanha pur primeira ve nu 2002; agora acumula 72 premius, ganhaus nas temporás que median entri 1981 i 2004.

Nu mes de diciembri du anu pasau, Fernando Campuzano sacó u mercau a sua propia raza, SuperCamp, que comercializa a to u mundu desdi sua página en Facebook "Cría de palomas mensajeras a la carta."

SHUMACHER 249604-96 voló desdi Cabu Carboeiro
 Peniche (Purtugal) a Almeria en 7 horas.
Nestis momentus ten 62 ejemplaris entri us que destaca a: Michael Schumacher, Fernando Alonso, Barrichello, Ayrton Senna, Alain Prost.

Esti homi de lentus andaris ama a velocidai na terra i nu ceu. Us seis pichóns "son palomas de velocidai en 250, 300, 400, 500, 600, 700 kilómetrus cun 8, 9, 10, 11 i 12 mesis". Mus conta esti criadol que "cun dois anus ya podin chegal a volal oitucentus i novecentus kilómetrus."

Comu us purtuguesis, Fernando nun malcría as suas palomas; él prefieri ejemplaris durus que "sepan ficel u trabalhu ya faia fríu o calol", sin que afecti as suas campeonas as condicions meteoróligicas du vuelu. "As palomas mensajeiras son superinteligentis" -dici Fernando- i pa que trabalhin ben é precisu, na sua opinión "que tenhan boa soidi, un palomal adecuau i ben limpu, boa cumía i bo entrenamentu."

Fernando dedica un´a hora u día pa entrenal as suas palomas. Ajudándusi cun un´a cana de bambú as mantén volandu duranti un´a hora evitandu que se posin i, comu premiu un bo punhau de milhu pas suas mensajeiras.

U negociu das palomas mensajeiras é un mercau consolidau du que us milhoris criadoris podin vivil cun desafogu.

Na gloria cuas suas campeonas. Fotu de F. Campuzano. 
As palomas se cunsiguin nas subastas dus campeonatus. Son ejemplaris que nun podin vorvel  a participal notras competicions purque sempris se dirían u sei palomal de cría. Éstas s´usan pa milhoral a raza. Un´a paloma vali mais cuantus mais premius ganha "cuantu milhol corpu tenha, un´a boa ala... Igual que s´aplica a guisantis i a ratas, as leyis de Mendel tamén podin aplicarsi na selección da paloma", apunta u campeón qu´agora estudia a Teoría du olhu, materia a qu´ha chegau gracias u cunhocíu cantanti dus 70 i 80 Dani Daniel; gran aficionau tamén comu él a colombofilía, que rescató duas palomas mensajeiras de Fernando, qu´había perdíu enun vuelu un día que queia un´a gran nevá.

Nesti primel mes nu mercau das palomas mensajeiras, ya han tíu contactu cun Fernando aficionaus d´otrus puntus de Espanha i tamén de Méjicu i de Bulgaria; interesaus pur us seis pichóns que cunhoceran na sua página de Facebook "Cría de palomas mensajeras a la carta."

Fernando sinti un´a gran pena pur us distintus campeonatus das sortas de palomas. Tinha pensau regresal esti mismu anu, peru de novu a vida u obliga a retrasal a vorta us campeonatus. Mentras tantu "guisantis i olhu" pa milhoral a raza i cunsiguil palomas campeonas.

NOTA.- Esti trabalhu é un´a traducción u valverdeiru du artículu  publicau pur Sara Fontán, en Sierra de Gata digital

29 sept 2012

Dávila.

 Cu motivu da sua inauguración enu mes de juliu;  subí u 27 d´agostu pasau u trabalhu A propósitu da Hospedería Conventual Sierra de Gata.

Destacaba entoncis a coincidencia que se daba entri a fecha da inauguración y a creación da pruvincia Franciscana cincu siglus antis. Circunstancia que intuía estal relacioná cuas sutís energías desi lugal que mus conectan cuas mais elevás vibracions du espíritu.

Dejándomi leval y cunhocendu a obra du cronista da Ordin, - u padri Fray Ioseph de Santa Cruz - viajaba enu tempu, trazandu as minhas rápidas y vibrantis pincelás sobri aquelis feitus notorius que se deran fai cuatru siglus, relacionaus cu conventu. Pretendía cu istu dal a entendel que si mus dejamus arrastral pur esta energía, qu´a leyenda dí que tamén envolvéu a San Franciscu; seríamus arropaus pur un estau de conciencia superiol que mus depararía un´a gozosa meditación; comu asina parecía sucedel si mus fijábamus tamén enas desnúas obras que vistin as parés -paredis- da Hospedería.

Preciosas joyas en brutu, sin enmarcal, que se mostran tal comu as concebíu Elena García Dávila.
Elena García Dávila enu sei estudiu.
ELENA GARCÍA DÁVILA.
Fotografía da sua propiedai.
Si falara de Elena contandu que naceu enu anu 1977, que fizu bachilleratu artísticu ena Escuela d´Artis y Oficius de Mérida, que consiguíu a licenciatura de Belhas Artis pur a Universidai de Salamanca...; qu´a pesal da sua juventú, ha expostu y é cunhocía en Cantabria, Castilha y León, Castilha la Mancha, Extremadura... relacionandu a profusa cantidai de exposicións, tantu colectivas comu individuais; asina comu das becas, premius y proyectus qu´a pesal da sua corta edai acumula enu sei currículu; estaría redactandu un textu de un´a enciclopedía. Pur isu non falaré desa faceta mais física; y pur contra sacaré a lú as apreciacions sobri a parti mais sutil que supu conectal cuas vibracions du entornu.

Se encontra en constanti crecimentu y us seis primeirus pasus pictóricus han estau mais dirigius au entornu urbanu; pur sel alí dondi desarrolha u sei día a día. Dispois desti primel cunhocimentu du mais cercanu, sinti atracción pur aquelis otrus espacius mais distantis y é entoncis cuandu se deja guial pur a naturaleza. A partil desi momentu hay duas forzas que se facin evidentis enu sei trayectu; un´a guía a Dávila hacia u sei interiol y a otra a leva hacia u exteriol. É pur isu cas suas obras tenin un certu airi de ensonhu. As suas visions desdi u mais íntimu se proyectan sobri aquelas que están fora dela, creandu un espaciu ena tela qu´a va preparandu pa enfrentarsi a algu que inda nun cunhoci, hasta que le proponin vestil as paredis da Hospedería Conventual Sierra de Gata.

Sin sabelu, u caminhu andau había dindo modelandu a artista pa que se enfrentasi de forma airosa cu esta difícil empresa, ya qu´a Hospedería se encontra ena Serra de Gata y tinha que leval au sei trabalhu, compostu d´una treintena de lienzus; un´a representación desta zona, sin quel ena simpri representación fotográfica desti belhu territoriu.
Sombras I. Obra de Élena García Dávila.
Sombras I. Dávila.
Fotografía d´ Elena García Dávila.
Na mais visital estis parajis, y en razón a sua delicá sensibilidai; logu sintíu que tinha que ficel algu mais ca representación física, establecendu un vínculu místicu estéticu que supu perfectamenti armonizal cua construcción actual y cua historia du Conventu de San Miguel.
 
Alí dientri, comu aquelas otras sensibilidais d´antanhu que sintonizaran cua energía du Conventu, ela tamén se dejó leval, precisandu usal desa dobli forza que ya había estau abrindu u sei caminhu hasta chegal aquí.

É pur isu que supu engarzal a figuración, propia dus elementus externus, cua abstacción que sintoniza cu interiol; examinandu cu detenimentu toas aquelas emocions que le procuraban a contemplación destis paisajis nosus; escribindu - cual maestru estilista - cua materia y cu colol, sobri a historia y sobri a cultura desta mancomunidai, estimulandu au retiru espiritual qu´antis y que tamén agora se sinti au abrigu destis murus.

Según a propia Elena García Dávila. A sua obra, que podemus contemplal ena Hospedería y a modu d´introducción pa quen sinta interés pur estas joyas; son:

 Ena entrá figuras bélicas, cu largas sombras proyectás que marcan a terra dejandu a sua huelha. Éstas representan as distintas civilizacións que s´asentaran y dejaran a sua impronta ena Serra de Gata.
Aceiti d´oliva. Dávila.
Fotografía d´ Elena García Dávila.


As obras das parés du restauranti AS ULIVERIAS entroncan cuas texturas, cus aromas y cua sensibilidai da nosa artesanía local.

Ena CARRUNCHELA, que é a zona da cafetería, lugal preferíu da artista pur a cantidai de lu natural que se proyecta; se disfruta cua contemplación dus lienzus das estacions du anu y das distintas sensacions que te envolvin cuandu t´adentras enus bosquis da comarca.

 Enu SALÓN MULTIUSUS, un dus lugaris mais emblemáticus da construcción, pur tratarsi da Capilla du siglu XV; se encontran As Portas du Tempu. Recordan comu se durmin as horas cuandu se visitan estis increiblis parajis; asina comu si fora algu celestial, guardau cuas portas dus seis ilustris vicinhus. Tamén u conjuntu das Atalayas y das Alegorías, son obras que bebin du cali das pinturas eclesiásticas d´aquelis entoncis, peru cu marcau acentu contemporáneu.
 
Si te dejas leval pur u vigol qu´emana destas obras, serás capá de sentil un´a certa conexión cua parti da alma que dejó impresa Dávila enas mismas.

Das suas propias obras que colgan das parés da Hospedería, aquelas as que se sinti mais apegá y que mais a emocionan son: Otonhu; Atalayas, Agua y Terra; Sombras I y II; As Portas du Tempu de Extremadura y Castilha y León; Guardians das Elhas; Terrosus; Trevelhu; As Fontis; Cencerru; de Bolilhus.

A fonti du palaciu. Dávila.
Fotografía d´ Elena García Dávila.
Pa terminal esti trabalhu y en relación au caminhu que le queda pur recorrel a Dávila, expresandu us seis sentimentus vus digu qu´a evolución da sua pintura parti da necesidai de buscal mais alá da técnica y que cu tempu u que pretendi é qu´u lienzu le de as respostas de cómu ficelu y qué dicel; pa que nun sean obras vacías, puramenti estéticas o un conceptu fríu e inerti.

Gracias Dávila pur a tua colaboración y t´auguru un´a felí cosecha que cu respetu y humildai invocu a San Miguel pur sel hoxi sei día.

27 ago 2012

A propósitu da Hospedería Conventual Sierra de Gata.

Terraza du restauranti ULIVEIRAS, enu interiol
da Hospedería.
U pasau día 11 de juliu u senhol presidenti du Gobernu d´ Extremadura don José Antonio Monago Terraza, arropau pur otras autoridais da comunidai autónoma, da pruvincia, da comarca y arcardis locais, guiau enas funcions d´anfitrión pur u arcardi de San Martín de Trevelhu, don Máximo Gaspar Carretero y cua farta d´asistencia dus vicinhus que nun foran invitaus; abríu suas portas au públicu a nova Hospedería Conventual Sierra de Gata; que s´asenta sobri us cimentus y a rehabilitación du que foi u Conventu de San Miguel, da Ordin Seráfica de San Franciscu. Foi tamén en juliu du anu 1548 cuandu naquel celebrau capítulu de Benavente se aprobaba a creación da pruvincia franciscana de San Miguel ena que se erigía tan carismáticu conventu du mismu nomi.

Me chama a atención esta coincidencia purque me di qu´a pesal dus siglus transcurríus desdi a sua creación, inda fluyin sutís energías, que partindu dus seis ancestrais cimentus, mus conectan cuas mais elevás vibracions du espíritu.

Enu interiol d´actual Hospedería, transitandu desdi u qu´agora é u patiu da cafetería que leva pur nomi A CARRUNCHELA y tomandu a dirección dus banhus d´agua quenti (SPA), sentí de repenti a sensación de levital cuandu me ví un metru pur cima du solu da primeira construcción du conventual, feitu de pequenus cantus rodaus que formaban certas composicions geométricas, separás en cuatru cuartus en que se devidía esti solu que é parecíu au da ermita du Santu Cristu de Valverdi.
Restus du solu da velha ermita de San Miguel.

U motivu desta sensación tan placenteira, seguía d´un certu vértigu; a provocaba qu´ena reconstrucción du edificiu había aflorau un´a parti du pe du que sería un´a velha ermita dedicá a San Miguel Arcángil, sobri a que se levantaría dispois u conventu enu siglu XV; a obra nova respetaba esta reliquia cu planteamentu d´un novu pavimentu, elevau sobri aquel, rematau cu cristal y aplicación de lu enfocá sobri u afloramentu.

Foi entoncis cuandu me vinheran a memoria toas aquelas mostras de santidai, que quedó impresas u padri Fray Ioseph de Santa Cruz, dois siglus dispois da creación da seráfica pruvincia de San Miguel; ena sua CHRÓNICA sobri as fundacions, progresus, coisas notablis dus seis conventus de religiosus y religiosas, das memorias dus varons doctus y constituíus en dignidai, asina comu as vidas ejemplaris das persoas senhalás en virtú y otras nuticias históricas da pruvincia.

Recordaba as limosnas cuas que us devotus portuguesis acudían,- antis da guerra de Secesión de Purtugal - tendu gran devoción y veneración pur us frailis desti conventu, que tamén a profesaban us vicinhus das Elhas y de Valverdi.

Mentras siguía sin rumbu certu y m´adentraba ena igresia, - SALÓN DE USOS MÚTIPLES - rememoraba a crudeza da vida penitenti que levó Fray Joan Muñoz, nacíu en Cabezuela del Valle enu anu de 1540, que gozaba da opinión de sel santu pur toas as persoas dus lugaris du entornu qu´u cunhocían y agarró fama pur us seis rarus éxtasis y elevacions, asina comu pur us casus milagrosus y as suas premonicions. Foi requeríu mutas vecis pa que mediara enus pleitus que se libraban entri duas familias ricas de Valverdi que tinhan dividíu au lugal, pleitus dus que él mismu había ditu que le quitarían a vida, comu asina foi cuandu enu invernu du anu 1595, habendu asistíu au pleitu, morri en Valverdi.

Duranti us actus da inauguración enu SALÓN
D´ USUS MÚRTIPLIS.
Mentras comenzaban us actus protocolarius da inauguración que me sacaban desti arrobu momentáneu, de novu volví a notal qu´u lugal seguía desprendendu certa energía telúrica que se elevaba pa fundirsi cu Universu. Entoncis, mentras Monago mus pruponhía que ficeramus un viaji au pasau, ei me diba hasta aquel bancu cercanu au lugal dondi se sentaba María Carrasca, aquela valverdeira que nun dejaba d´asistil aus ejercicius franciscanus nesti Conventu de San Miguel. Mulhel que cu tanta frecuencia quedaba embelesá y sin sentíu cuandu comulgaba nesti cenobiu; sendu motivu de estudiu en vida pur us doctoris da Igresia, us cuais aprobaran aquelis estaus pur tratarsi de sincera manifestación da sua vida entregá a Dios, hasta que morreu enu anu de 1620.

Siguía nesti viaji que me ratificaba enu convencimentu da forza desta ubicación tan singulal, - qu´a leyenda dí que gustó tantu a San Franciscu qu´el mismu marcó a ubicación cuandu vinha de Lisboa y pur isu au portu se le pusu u nomi de Santa Crara - cuandu us aplausus ficeran que bajara nesta nova estación, agora salón multiusus; que vestía as suas parés cu preciosas joyas desnúas, feitas en lienzu. Joyas que calaban mentras us políticus falaban, peru enu sei silenciu se recolhían as meditacions dotra mulhel - que comu enu siglu XVII a nosa paisana María Carrasca - agora, cuatru siglus dispois; había sabíu intimal cuas forzas sobrenaturais du entornu. Ela é Elena García Dávila, da que falaré ena próxima entrá.

15 ago 2012

Mais sobri us selhus du pan.

Enu úrtimu trabalhu publicau nesti cuadernu de bitácora falaba sobri us selhus du pan. Vus dicía que me hubera gustau insertal fotus da sección etnográfica du Museu de Cacris, cus selhus qu´ali se recolhin.

Mulhel mediu encoirá
MUSEO DE CÁCERES.
Pur entoncis non subí aquelas fotus; me fartaba a oportuna autorización da Dirección General de Patrimonio Cultural du Gobernu de Extremadura. Agora que contu cua aprobación administrativa, aproveitu pa completal u artículu anteriol, subinduas.

Un´a das persoas a que preguntí antis de publical u artículu anteriol é María a Trufas. Vinhamus us dois de boa minhán de compral u pan y se me quedó en brancu.

Au día siguinti me vinhu a vel toa preocupá, pidindu discurpas pur aquela situación incómoda que impidíu que me falara sobri u tema.

Comu das coisas que me diju dispois, algun´a non figura ena entrá anteriol, cu fin de completala y en agradecimientu a esta vicinha; vus contu que recordaba qu´us fornus estaban enu que hoxi cunhocemus comu u rincón du fornu. 

Cuandu u pan estaba ben amasau, se pasaba pur u tornu.

Pe d´un selhu cua leyenda: ANGELA MORAN
MUSEO DE CÁCERES.
Tamén se levaban a cucel bicas enas que se mitía un hovu cru, a vecis tamén se mitían enas bicas sardinhas.
Suponhu questas bicas se fairían de forma parecía a comu inda agora facin us lagarteirus u fornazu que se tinha pur costumbri dil a guardal u Dumingu de Resurrección. As zagalas y zagais van de merendilha esi día.

Pur entoncis, as zagalas guardaban u fornazu ena finca y us zagais diban a vel si u encontraban pa quitalu as zagalas y comelu.

Selhus du pan.
MUSEO DE CÁCERES.
Us fornus se quentaban cu monti, nunca cu lenha, según me dicía María y au forneiru se le daba comu pagu pur u serviciu un pan. Esti pan que se entregaba au forneiru se le chamaba polla.

Siguindu cus selhus y retomandu a obra de Matilde Muro Castillo, publicá enus XVIII COLOQUIOS HISTÓRICOS DE EXTREMADURA, éstis tenin mutas formas; dependi da maestría de quen us talhara.

Enu Museu de Cacris, comu veis enas fotus, podemus aprecial esa variedai. Desdi us mais simpris, hasta aquelis mais complejus cuas formas de persoas, o us encadenaus.

U encadenau me impresiona. Está feitu d´una sola peza aunque a argola y as cuatru campaninhas que corgan  den a sensación de habel síu engarzás.

Dici Matilde Muro Castillo qu´está talhau en madeira de fresnu. Ena basi, a impronta ten as letras "E" y "B" y leva un´a cenefa simpri. Midi 12 centímetrus.

U homi tamén está mediu encoirau y ten carzón largu, midi 10 cms. y a madeira é d´encina.

Vus animu a que vus deis un´a vorta pur u Museu de Cácris, si queréis admiral estas pezas tan singularis, feitas cuas mans anónimas dus nosus antepasaus.



22 jul 2012

Selhus du pan.

En trabalhus sobri esti tema apareci u títulu comu sellos de pan, suponhu que desa forma será mais acertau dicelu; ei renunciu a nombral u artículu asina purque é comu si us selhus estuveran feitus da masa da farinha posta au fornu.

Dispois desta brevi aclaración pasu a desarrolhal u asuntu.
Selhu du pan de Doloris a Cucharona.

Falandu d´aquelis utensilius que ficían us nosus mayoris, qu´hoxi solu se podin vel en algun´as seccions etnográficas de museus o disfrutal muy poicas persoas qu´us guardan en recordu dus seis; tuvi a oportunidai, gracias a mei colega Chuchi Candelinha; de ficel fotus d´un escrinu y d´un selhu du pan; utensilius que perteneceran a seis agüelus.

Fai 10.000 anus, cuandu a humanidai vivía ena Edai de Pedra, ya se masticaban grans de certas prantas. Mais tardi cus munhus de man aprenderan a trituralus; dispois se comenzó a ficel un´a papilha cu agua que eitaban aus grans trituraus. Un día, alguén pusu a papilha sobri un´a pedra quenti aparecendu as primeiras tortas de pan hasta que se chegó a elaboración du pan fermentau y cucíu enu fornu.

As primeiras referencias au pan fermentau aparecin en Babilonia y Egipto. En Roma dois siglus antis de Cristu, u pan se ficía enas casas, pa pasal de seguíu a cucersi enus fornus comunais. Nestis locais ya había persoas especializás, us panadeirus.

Ena Edai Media,  y falandu da península ibérica, a mayuría dus fornus s´encontraban enus monasterius, conventus y propiedais senhoriais; habendu diferencias y jerarquías enu consumu. Mentras us monjis cumían pan brancu, u pueblu lhanu u cumía de centeu; - enu milhol dus casus - purque tamén existía u pan sarvadol pur estal feitu de sarvaus.

U pan ha síu un´a basi muy  importanti ena alimentación dus nosus lugaris, tantu é asina que era a peza fundamental da colación, qu´a cargu da Cofradía da Santa Vera Cru se daba aus penitentis y disciplinantis, ena ermita de San Lorenzu, cuandu terminaba a procesión du Jovis Santu. D´aquela tradición mus queda inda a bica de No Senhol.

Según us datus que se conservan enu archivu municipal de Valverdi, pur u siglu XVIII había dois munhus qu´us antigus chamaban de pan cucel. Us dois muían ena riveira de Sabugal, un sería u du tíu Julián, au sitiu que nos dicemus u petril; que muía cun un´a pedra y a agua du ríu, cuatru mesis y mediu au anu. U otru se levantaba a altura de Pé Albarda.

Ena artesa de madeira, feita de carbalhu, que s´usaba tamén duranti a matanza du cuchinu; se misturaba a farinha y s´amasaba pa ficel pan pa tel pa mutus días; tarea que curría das mans das mulheris de ca casa. Reposaba a masa unás cuantas horas pa que fermentara y se tapaba cua estamenha; que nun se retiraba hasta que se diba a metel enu fornu u pan fermentau.

Mantel un fornu en casa era poicu rentabli y en mutas ni siquera hubu ninhún; pur isu se levaba a cucel aus fornus comunais. A mediaus du siglu XVIII u ayuntamentu tinha un edificiu ena praza, cun dois fornus, que estaría enu sitiu que nos chamamus rincón du fornu.

Us primeirus selhus que se cunhocin tenin mais de mil anus y no se ficeran pa utilidai que vus voy a contal, pur isu sigu pa dientri.

Pa evital us problemas de recunhocimentu du pan, se colocaba algún tipu de senhal en ca artesa, estas pudían sel un´a chapa, a tapa d´un pucheiru, un´a cáscara d´hovu...; senhais que nun sirvían de na cuandu pur u trajin se embrocaban varias d´elas. Foi entoncis cuandu ca familia decidi ficel un´a marca a sei pan, cus selhus.


Us artistas mais reclamaus pa ficel esti tipu de selhus eran us pastoris cuandu non había artista en casa. Us ficían sobri cornus, madeira, hosus y formaban parti da doti du novíu.

As formas dus selhus dependían tamén du tempu y das mans que talharan as pezas; algun´as representaban persoas, otras animais, tamén pudían encadenarsi varius selhus, tel formas geométricas, torneaus, etc... Ena basi du pe levaban talhá a forma que, pur presión quedaría a modu de impronta marcá sobri u pan. Pudían sel letras iniciais o motivus varius.



Me hubera gustau insertal fotus da sección etnográfica du Museu de Cacris, cus selhus qu´ali se recolhin, pa ilustral esta entrá y compretala cu selhu du nosu lugal. Pedí a oportuna autorización a Dirección General de Patrimonio Cultural, peru hasta agora nun he recibíu resposta. Pur isu, solu vus subu cuas fotus, un magistral vídeu d´una reproducción en tres dimensións d´un dus que se podin vel enu Museu de Cacris. A talha é tamén soberbia, - según Matilde Muro Castillo enu sei trabalhu Sellos de pan en Extremadura, que apareceu publicau enu XVIII COLOQUIOS HISTORICOS DE EXTREMADURA - está feitu de madeira d´encina, representa a un´a mulhel mediu encoirá, ten farda de Montehermosu, cu motivus frorais. A impronta é a flol de seis pétalus dentru d´un marcu redondu.
Detalhi d´un dus pes du selhu de Doloris a Cucharona.

U que me prestó mei colega Cuchi Candelinha pa ficel as fotus, u fizu Claudio Piñero Flores; ésti u regaló a sua hermana Dolores, agüela de mei colega. Eran cunhocíus enu lugal pur u moti dus cucharons.

Detalhi du oitru pe du selhu.
U selhu é de madeira de fresnu, ten forma de tubu, que se ensancha desdi u centru hacia us dois extremus, midi doci centímetrus y mediu. Us dois pes son redondus peru cu motivus geométricus distintus. Me dici Chuchi que sua aguela usaba as duas improntas sin distinción ninhun´a. Poi sel que, en principiu se hubera feitu pa marcal u pan das duas familias, dus dois hermanus; peru tamén podría sel que, comu s´amasaba y se cucía u pan pa mutus días, ca impronta se usara en un´a forná pa diferencial u pan mais recienti du anteriol.

Me sirviran d´ajuda pa amasal esti artículu:

- XVIII COLOQUIOS HISTORICOS DE EXTREMADURA.
  Matilde Muro Castillo.- Sellos de pan en Extremadura.
- El Rincón de A Troia.
- Revista de Folklore.
            El consumo de pan tradicional en León y su dimensión social.
           Anotaciones en torno al pan.
- Sello del pan. De M. de la Calle.
Cuchi Candelinha, Olga Simón, Alfonso Berrío y María Rodríguez.

Mutas gracias.

22 may 2012

"Durmil a rucíu".

U profesol de EGB Miguel Ángel Gómez Naharro, nacíu en Casas de Miravete (Cáceres) enu anu de 1953, destaca pur a sua faceta comu cantautol.
En 1992 pruduci u sei primel discu cu títulu Paseo literario por Extremadura recolhendu as coplas du campu Aranhuelo y musicandu aus poetas extremenhus desdi u siglu XV au XX.
En 1995 graba u CD Paseo hispánico (Poetas XII - XX) cu que fai un recorríu sinfónicu pur as distintas lenguas da Península Ibérica a través de poetas comu  Gonzalo de Berceo, Ramón Llull, Ausias March, Luis Camoens, Luis de Góngora, Francisco de Quevedo, Calderón de la Barca, Francisco de Quirós, Juan Ramón Jiménez, Federico García Lorca, Salvador Espriu, Gabriel Aresti o Celso Emilio Ferreiro. Nesta obra pon música tamén a un´a poesía de autol desconhocíu, feita ena nosa fala y que ten pur títulu Durmil a ruciu.
Fai agora un mes, un amigu sei que se chama Luis Manuel Martín, usandu fotus cedías pur Marisol Ferro Cano, César Corredera Plaza, Senén García Carrizo y Marisa Domínguez Valerio; editó un vídeu cua canción Durmil a rucíu.



Sempris me gustó 
durmil a rucíu 
en o tempu bô 
i en noitis sin fríu.
Debaixu un castañu
o de uma figueira,
con colchón de fiêtus
i sin cabeceira.
Un berrendu basta
pâ de mairugâ,
ideli ao recencio:
¡cuau con atacal!
Mais tô nun encantu
porque algún mochuelu, 
con lúgrubi cantu,
asusta aos pequenus.
I os sapus, i as râs,
i os grilus i os perrus,
seis concertus dan
de aligrias o meus
- ¿A que agora canta
un sapu, verdai...? 
- ¿A que é un grilu, taita? 
- Caleivus dagais.
I os pequenus dormin,
ao final rindíus.
Ê uma boa costumbri
durmil a rucíu.
De mañan o sol
é o dispertaol
que te espanta o soñu
cuando era millol
Esis airis puros
que deixan as plantas,
i os millôs de estrelas
que brillan tan altas...
Agora me gusta,
ei creu que inda mais,
durmil a rucíu
con os meis dagais.

Enu 2001 edita u CD Vida y enu 2004 Canciones lusitanas utilizandu obras de poetas extremenhus y purtuguesis. Ena primaveira de 2006, mentras discurri a fería du libru en Badajó; presenta u sei quintu discu ena forma de libru CD Canciones guerrilleras; ficendu un repasu históricu pur as cancions que se opuseran as distintas políticas totalitarias du pasau siglu XX.
Fai dois anus, a Junta de Extremadura edita u libru discu Gómez Naharro Antología que resulta da aportación en conjuntu dus seis colegas y amigus y que se compreta cuas 23 cancions du CD.

Si queréis sabel mais:

A página personal de Miguel A. Gómez Naharro.
En musicalizando.  A mais extensa biblioteca de música y poesía virtual.
As suas cancions en youtube.

25 abr 2012

A nosa fala ena Biblioteca Virtual de Sierra de Gata. Parti II.

Nesti mes ha feitu un anu da reunión que levamus a cabu en Villasbuenas de Gata un grupu de persoas relacionás cua investigación y a publicación d´obras y/o artículus da Serra de Gata, da que naceu CESGATA, cua finalidai principal de preserval y dal a cunhocel u patrimoniu documental da serra.

A primeira obra desti Centru de estudius da Serra de Gata foi a creación da Biblioteca Virtual de Sierra de Gata da que vus falí ena entrá de primeirus desti anu, ficendu un recorríu pur ca un´a das seccións que mantén, terminandu cu compromisu de comentalvus us distintus artículus y obras que sobri a fala y u nosu lugal van aparecendu.

CESGATA crea a Biblioteca Virtual de Sierra de Gata.
D´acordu cu aquel compromisu, u pasau mes de marzu subí a entrá que, baju u mismu nomi qu´ hoxi y parti primeira; vus comentaba algun´as das obras que podemus consultal sobri a fala ena primeira sección chamá BIBLIOTECA DIGITAL, que recopila artículus y trabalhus editaus en soporti digital, cua aprobación dus seis duenhus.

Comu continuación, sigu resumindu us trabalhus sobri a Fala a partil du puntu enu que pusi fin u mes pasau.

LAS HABLAS DEL JÁLAMA EN EL CONJUNTO DE LA DIALECTOLOGÍA EXTREMEÑA, de José Antonio González Salgado.

Empeza dicendu que existin tantas propostas feitas sobri a procedencia da nosa fala, inclusu antagónicas entr´ elas qu´ é muy difícil proponhel algun´a mais. Aunque se poi vel comu un´a nova lengua románica, non pur nova sinón pur u sei recenti descubrimentu cu respectu au restu das lenguas románicas europeas.

Dici, que partindu da perspectiva da dialectología extremenha se debería estudial a influencia que sobri ela han podiu tel u restu das falas vicinhas pa dal lugal au que hoxi cunhocemus comu fala.

Fai patenti a escasa atención qu´enus distintus estudius y recopilacions du léxicu extremenhu se ficeran sobri u vocabulariu desta zona, dandu a sua opinion dus motivus que levaran a esta farta d´atención.

Se dan casus particularis a hora de tratal a fala dus tres lugaris enus estudius sobri dialectología extremenha que razonandu as suas aportacions, a dejan fora das falas desta comunidai autónoma, o negan emparentala cua procedencia fronteriza o de transición; considerandua mais comu resultau da repoblación galega. Tamén hay quen a cataloga comu variedai linguística de dudosa filiación.

Dispois desti recorriu, u senhol González Salgado aporta a sua visión d´aquelis  rasgus linguísticus extremenhus da fala que non tenin na que vel cua filiación galega y que son vitais a hora de entendel purqué a fala é hoxi u que é.

Anota tamén as teorías sobri a pervivencia da fala enu transcursu dus siglus comu a du aislamentu; apunta dispois a escasa basi sobri a que se sostenin as da repoblación destas terras, pur a farta das fontis documentais y de trabalhus linguísticus y toponímicus.

Us medius actuáis tamén podin servil pa preserval a fala.
Continúa nesta obra incluíndu u sei parecel sobri u presenti y u futuru da fala, aventurandu, comu ya u fizu Kruger en 1914; qu´a fala ten us días contaus.  Parti a sua afirmación du abandonu da nosa forma única de falal compartíndua cu castelhanu. Considera que un´a ve que s´asenta u castelhanu au lau da fala nesti valhi, a amenaza é un día sí y otru tamén. Otrus enemigus calaus que según González Salgado dirán minandu a fala son a globalización, y us medius de comunicación actuáis entri us que podemus incluil a incontabli cantidai de teléfonus movis, u restu das ferramentas cuas que mus comunicamus y u accesu a interné.

Termina dicendu qu´us instrumentus das novas tecnologías podin afectal de forma negativa ena conservación da fala, aunque tamén podemus usalus pa to u contrariu. Cu relación a cabezonería en dedical tantu esforzu en buscal de dondi ven a nosa fala mantén que intental demostral dóndi ven non supón un avanci ena investigación, sino pur contra un estancamentu.

 En razón a qu´esti resumin d´hoxi é de certa extensión y cu fin de non aburril a propius y extranhus. Quedu de novu comprometíu a seguil comentandu notras entrás u restu das obras que sobri a fala, Valverdi o us tres lugaris se suban a Biblioteca Digital da Serra de Gata.

2 abr 2012

A bica de No Sinhol.

A bica de No Sinhol.
Tos us anus pur estas fechas a "Cofradía de la Vera Cruz" fai a tradicional bica de No Sinhol.
Recordu cuandu ei era pequenu aquela estampa dus homis cua esquila y cua vara a modu de cetru de cofradi, feitu en madeira, pintau de negru y que presidía un'a cru.
Diban pur as callis du lugal cua esquila, cu cetru, cus sacus cheus de bicas y cus librus das contas dondi apuntaban a ca un'a das persoas que pagaban a cuota anual da Cofradía y que daba dereitu a contal cua bica.
Esta tradición pervivi desdi a creación da Cofradía,  fai mais de cuatrocentus anus.
Hoxi, dispois da oportuna bendición impartía pur parti du senhol cura párrocu da Parroquia "Nuestra Señora de la Asunción", de boa minhán un'as vintiduas valverdeiras, cua deboción de sempris, se puseran cuas mans ena masa, pa preparal esti pequenu pan, qu' en Valverdi degustamus pur a Semana Santa de ca anu, cua sensación de qu' estamus sendu partícipis d' aquel pan que do Jesús aus seis apóstolis ena última cena.
Agora é u lugal u que se desplaza hasta u sitiu dondi us arcardis, mayordomus, diputaus y escribanu da Cofradía tenin instalau u postu da entrega da bica, mais non pur isu ha perdiu esi sentíu místicu que mus movi a dil en busca dela pa que  mus proteja de tos us mais, cuandu comamus un'a pequena rebaná.
Se daba tamén au ganau que tinhamus enas budegas u enus currais das casas. Animáis que mus ajudaban enas faenas du campu o mus procuraban u sustentu diariu. Agora se comparti mais cus animais de companhía.
A bica é un pequenu pan que leva duas incisión que se cruzan y qu' u dividin en cuatru partis iguais. Creu que detrás desta forma s' escondi un certu simbolismu esotéricu relacionau cu que representa a Cru.
A principius du siglu pasau ya se vinha dispensandu a bica ena misma forma que se fai agora. É dicel, cu abonu da cuota anual da Cofradía se tinha dereitu a bica, peru entoncis había categorías de cofradis.
Según u libru qu' a Cofradía me dejó esta misma tardi, pur u anu 1929 había tres categorías. A relación se ficía pur ordin alfabéticu de nomis; esta relación de 1929 ten 14 folhas cu 30 persoas pur ca cara de ca folha, u que mus da un'a cantidai de 840 persoas. Ena relación de 1937 us de primeira categoría abonaban de cuota 1,25 pesetas, us de segunda 75 céntimus y us de terceira 50 céntimus. Au lau de ca persoa, se escribía "c" pa us casaus o casás, "v" pas persoas viudas y "s" pa us solteirus o solteiras. Se marcaba cua "x" au lau du nomi de ca cofradi comu senhal du pagu y "o" comu senhal de recogía da bica.
Agora, casi 100 anus dispois, e comu si to u lugal formara parti da única Cofradía religiosa que queda enu lugal y que se remonta comu diji a mais de 400 anus.
Da Cofradía y dus albarranecus podemus falal en otra ocasión. Solu comu avanci, comental qu' enus tres lugaris existía a "Cofradía de la Santa Vera Cruz." Eran Cofradías de penitentis y a sua creación ten que vel cus frailis que moraban enu Conventu de San Miguel, situ en San Martín de Trevelhu, da Orden Observante de San Francisco, da cual y da sua provincia de San Miguel tamén podríamus falal si fora du vosu interés.
Peru a bica non se repartiu sempris da misma forma que conhocemus desdi u siglu pasau hasta agora.
Dus librus que se conservan enu Archivo Histórico Diocesano de Coria Cáceres resulta qu' enu siglu XVIII aparecin relacions cus gastus da cofradía relativus a colación que se ficía tras u lavatoriu - ena ermita de San Lorenzo - dus penitentis que diban ena procesión du Jovis Santu descarzus y cu ropa branca y dus disciplinantis, tamén vestíus de brancu. A colación que se daba a toas estas persoas que habían participau enus actus se componhía da bica, queixu y vinhu. Entre us penitentis había probis y us disciplinantis se latigaban as espardas ficéndusi sangri; pur isu tamén apareci nombrá a procesión du Jovis Santus enus cabildus comu a Procesión da Sangri.

3 mar 2012

A nosa fala ena Biblioteca Virtual de Sierra de Gata. Parti I.

U 23 d´eneiru desti anu di a cunhocel nesti blog a creación da Biblioteca Virtual de Sierra de Gata.

Fici un pequenu resumen du que contén ca sección da biblioteca y me comprometía a comunical a relación dus artículus y obras relacionás cu Valverdi y cua nosa fala que se podin consultal y/o descargal desta biblioteca digital.

Hoxi vus comentu u que podemus encontral ena sección Biblioteca Digital sobri a nosa fala:

ACHEGAMENTO Á SINTAXE DOS FALARES MAÑEGO, LAGARTEIRO E VALVERDEIRO: O NIVEL FRÁSTICO de Alexandre Rodríguez Guerra.

Forma parti das Actas du I Congresu Internacional da Lengua Galega, celebrau enu anu 2004.

U autol fai un estudiu técnicu partindu da sintáxis, un aspectu que non había siu estudiau y non se meti en profundidai peru queda aberta a porta pa que se faian mais trabalhus desta clasi; concluindu qu´u cunhocimentu de tos us estratus linguísticus da fala é condición necesaria pa dal cua sua completa sincronía y cuandu se tenha a información dus otrus códigus linguísticus dus lugaris vicinhus, podel establecel un´a filiación mais o menus profunda.  

AS FALAS DAS ELHAS, VALVERDE E S. MARTINHO (Cáceres) ORIGEM GALEGA O PORTUGUESA? por Eduardo Sanches Maragoto.
Castelu de Sabugal. Terras de Riba Côa.

É un´a separata que forma parti da obra Lengua, ciencia y fronteras 2011, cua coordinación de Ramón de Andrés Díaz, publicá comu anexus da Rivista de filología asturiana, pur u Seminariu de filología asturiana da universidai d´Oviedu.

Ocupa as páginas 385 a 425, enas que Eduarado Sanches aporta otra visión cu respectu a procedencia da fala y se mostra críticu, considerandu que algun´as das aportacions dus filólogus que defendin a afinidai galega da fala, han perdíu u sentíu tendu en conta us trabalhus dus historiadoris sobri a Reconquista y as repoblacions destis territorius.

FRONTEIRAS LINGÜÍSTICAS NO VAL DO RÍO ELLAS. (Cáceres), de Xosé Henrique Costas González.

Forma parti d´una edición de 2011 da Revista de Filología Románica. Xosé Henrique Costas, é probablimenti u primel filólogu que vinhu a estudial as tres variantis da fala dispois da edición du programa galegu UN SITIU DISTINTU, gobernau pur Antón Reixá, que trataba de falas raras y ena que apareceu  u nosu paisanu Tomás Fernández falandu en valverdeiru. É tamén u que cu mais asiduidai baja a estas terras y cu mais pasión, pensu ei a nivel personal; defendi a filiación galega da nosa fala. Nesta obra mus indica qu´as tres variedais son "galegas" cu presencia de léxicu leonés y castellanu.

Fundamenta a sua visión desdi u puntu de vista históricu; peru tamén ficendu un´a exposición d´una serie de trazus linguísticus, fonéticus, léxicus y morfológicus qu´us diferencian das otras lenguas vicinhas.

HABLAS Y DIALECTOS PORTUGUESES. O GALAICO-PORTUGUESES EN EXTREMADURA. PARTE I, de Juan M. Carrasco González.

Dici Carrasco González qu´u grupu dialectal du nosu valhi du Xálima evolucionó pur sua conta partindu du troncu común medieval galaicu-purtugués que dó origen, a partil du siglu XIV, au galegu pur un lau y pur otru au portugués.

31 ene 2012

¡Viva San Bras!


Un anu mais, celebramus a festa cu mais solera enu nosu lugal.

Se disfruta cua misma ilusión pur mayoris y pequenus, peru ei le pidí au Santu que comu vinha cua Candelaria, mus ilumininara y dera lustri au nosu pescozu cu fin de que mus fijemus y estemus atentus en comu, sin darmus conta; vamus perdendu esta fala que tantu queremus y que mus distingui.

Pur estas festas era costumbri dicel:
“Viva San Bras cua gorra pa tras.”

Pa mí esta expresión me dí mutu de comu se vivía a festa pur entoncis. “A gorra pa tras” me fala da carreira cuas caballerías zunindu, peru tamén me fai vel qu' us nosus guelus dicían “San Bras.”

A vecis mus punhemus a falal y pensamus que nos somus us que cortamus ben u valverdeiru y criticamus a quen non di as palabras comu nos. Sería vo qu' igual que criticamus a aquelis que falan distintu, puséramus un poicu d' atención enu que nos mismus estamus falandu y mus daríamus conta cuantas patás damus a nosa propia fala tos.

Cuántas vecis oivimus esi fala mediu manhegu o mediu lagarteiru y sin quital u méritu a nosa variedai, mus chama a atención un' a palabra que nos ya non dicemus da misma maneira qu' us nosus vicinhus.

Isu sin contal qu' otras vecis se poi escutal, “que va a dicel esi, si non ha aprendíu todavía a falar igual que nos.” Cuandu u que pasa é que nos tamén hemus perdíu muta esencia da nosa tradición falá.

Cua fala pasa igual que cua festa. Us tempus van cambiandu y cambian tantu que, pasaus certus anus; a festa de San Bras tendrá muy poicu que vel cu que mus contaban us nosus padris.

Si us nosus guelus huberan ditu San Blas, non huberan podíu rimal cu “pa tras”; huberan rimau a la chinesca. Peru pur aquelis anus non gozaban d' aquesta nova influencia cultural.

Aquelis qu' inda contéis cu persoas de avanzá edai enas vosas casas, ficelis refrescal a memoria, é fácil que mus levemus sorpresas.

Fechal a porta é u contrariu de dejala aberta, peru mutas vecis ena conversación du día a día ya non dicemus fecha a porta. Dicemus cerra a porta.

Cuantas vecis cuandu alquén dí ei non fagu isu. Logu espetamus ya estás falandu lagarteiru.

Us nosus guelus tamén dicían agó y fago igual que dicían Bras y praza. Asina se recolheu en trabalhus de investigadoris de principus du siglu pasau. Tamén a nosa paisana Isabel López, asina u dejó escritu enus seis sainetis valverdeirus.

Me gustaría qu' a festa non cambiara tantu, que non parecera a que inda mutus hemus cunhocíu de pequenus. U mismu deseu pa fala.

Disfrutéi cu soidi y boa alegría das festas mentras a vo en gritu digu: ¡VIVA SAN BRAS CUA GORRA PA TRAS!”

28 ene 2012

De linajis valverdeirus.


U día 26 de diciembri du anu 2009 subí nesta bitácora un trabalhu que cu títulu “De noblis valverdeirus”, daba a cunhocel u qu' había conseguíu sacal a lu, dispois d' un largu procesu de busca en distintus archivus; sobri u linaji Cid. Familia de noblis que viviran e nu nosu lugal y que dejaran a sua impronta ca.
U ficía animau pur demostral qu'as coisas importantis que mus atanhin a nos, podemus dicelas en valverdeiru aunque non cheguin cu tanta facilidai a aquelas otras persoas que non falan igual que nos.
Han pasau dois anus d' aquela fecha y sintu a gran alegría de manifestal a cuantus se dan un' a vorta pur esta bitácora, de qu' aquel trabalhu tamén se ten en conta fora du nosu lugal.
É asina qu' enu númeru 27 da revista D&M – detección y monedas – Noviembri Diciembri 2011, se publica esti artículu a nivel nacional, en castelhanu y cu as ampliacions que me permitiran tantu us datus de que disponhu agora, asina comu a predisposición du equipu de redacción desta revista que me do toas as posibilidais pa impimil us resultaus sin problemas d' espaciu.
Si non contais cua revista y tindis interés en disponhel desti númeru, podéis solicitalu, tal y comu se vus indica aquí:  Puntos de Venta.
Si u que queréis é consultal u artículu dus noblis valverdeirus en castelhanu, podéis bajalu da página da Biblioteca Virtual de Sierra de Gata, clicandu nesti enlaci:  U linaji Cid en Valverdi.

23 ene 2012

Biblioteca Virtual du Centro de Estudios Sierra de Gata.


En abril du anu pasau -2011- se reuniran en Villasbuenas de Gata investigadoris y escritoris de Serra de Gata, nesa reunión tuvi u honol de participal. Enu desarrolhu da misma se chegó au acordu de formal un´a comisión gestora pa creal un´a asociación cultural.

Dispois das gestions necesarias, foi da d´arta ena Consejería de Administración Pública, a asociación Centro de Estudios Sierra de Gata (CESGATA) pa recopilal, preseval y dal a cunhocel u patrimonu documental.

A primeria iniciativa que pusu en funcionamentu esti Centru, é a Biblioteca Virtual, ena que tos us mesis se recomenda un´a obra, tamén as persoas podemus sugerir obras o comunicarmus cu centru; asina comu bajal a documentación oportuna pa envial enu casu de que queramus ficermus socius du Centru.

A Biblioteca está dividía en seti seccións, que vus explicu:

BIBLIOTECA DIGITAL.
Aquí se van recopilandu tos us artículus y trabalhus que estén digitalizaus, relacionaus cua Serra de Gata.

FONDO CLÁSICO.
Se relacionan us documentus, obras y artículus non digitalizaus, de escritoris e investigadoris que tenhan interés históricu, artísticu o cultural y que se podin compral enas librerías o consultal enas bibliotecas públicas.

RECURSOS DIGITALES.
Se trata de enlacis a obras que se podin consultal ena internet.

FOTOTECA.
Sección ena que podemus colaboral subindu as nosas fotografías que tenhan un valol especial pur a sua antigüedai o pur u sei conteníu.

FONOTECA.
Inda non ten ninhun´a coisa, peru suponhu que será pa relacional aquelis documentus sonorus cu relevancia ena Serra de Gata.

LA CRÓNICA.
Ten enlacis a us distintus númerus da Crónica da Serra de Gata, que ya dejó de editalsi, pur si alguén desea bajarsi, pa consulta en formatu pdf.

CESGATA.
De aquí te leva a página propia du Centro de Estudios de Sierra de Gata, enu que se explica qué é u Centru, se mostran us estatutus, us órganus de gobernu, us miembrus y colaboradoris, as formas pa ficersi socius y pa contactal cu Centru.

Ena próxima entrá que faia nesta bitácora, vus daré cunhocimentu dus distintus artículus y obras relacionaus cu Valverdi y a nosa fala que podemus consultal nesta biblioteca digital.

16 dic 2011

En lagarteiru.


É un´a pena que non esté enteiru y cu boa calidai.
De toas as formas, a mostra mus da a cunhocel un´a típica reunión mentras se fai a matanza.
Costumbri que se vai perdendu, ena que varias persoas de familia y vicinhus, se reunin pa pical a carni du cuchinu, preparal a proba (u probu), y ficel us churizus, as murcelas, us jamons y u restu da chacina.
Nestas faenas se usaban grandis caixas de meira (madeira), chamás artesas enas que se adobaba a carni. Antis, a matanza se levaba a cabu ena parti da casa dondi estaba u fugal, enu que se punhían as tripas, dispois d´ habelas lavau enu ríu, dentru da olla y ésta sobri us estrenis chea de agua que fervía cuas tripas dentru, pa desinfestalas antis de enchelas cua proba du chorizu u da murcela. A farta de estrenis, o pa aproveital milhol u fogu, tamén se colgaban us perois enas lharis, dondi se diba ficendu a cucinha, se quentaba a agua, o se mantía quenti a cumía ya feita.
Nesta representación podemus vel que pa quital u fríu du corpu, mentras se faenaba; bebían aguardienti.
Esti saineti, é obra d´un lagarteiru. Se representó enas festas d´agostu du anu 2010.
Si sabéis du autol y si existi algún vídeu de milhol calidai ena re pa enlazalu, vus agradecería que mu ficeráis sabel.

13 oct 2011

Du qu´en otrus tempus foi Valverdi.

Un´a ve mais me permitu publical un textu inéditu de mei padri Segundu Corredera, enu que recolhi de forma amena coisas que diba recopilandu relacionás cu lugal.

Nesta entrá se fala sobri u asesinatu d´un cura. Au final du textu vus ponhu u enlaci au mei trabalhu d´investigación sobri u asesinatu du cura, que publiquí enu sei día nesti mismu blog.

U textu é comu sigui:

Dicin qu' us pobladoris desti lugal eran originarius du antiguu lugal de Salvaleón, pueblu que se falhaba situ nu mediu das ajuntas dus ríus Basádiga y ribeira das Ellas. Inda se podin vel restus da muralha y da ermita de San Bartolomé. Ésta s'encontraba de frenti da praza de Salvaleón, du otru lau da ribeira das Ellas. Du otru lau du ríu Basádiga está u tesu dus Tirus. Falaban que nesti lugal dondi inda se falhan us restus da muralha, era un lugal encantau dondi nun se pudía dil de noiti purque seían encantus de maneira de grandis culebras. Dicin tamén, qu' as campanas se falhan nu fundu du pozu das campanas da ribeira das Ellas.


Tumba antropoforma en finca puru caminhu da Canhá.
Se fala y é certu que nu nosu campu de Valverdi, en distintus parajis; se falhan sepulturas de pedra y buracus de minas. Enun destis buracus s' encontra un grandi tesoiru peru nun se poy bajal la. Uná ve ya quiseran ficelu y colgaran un homi mitiu enun cestu y tuveran que subilu insiguía pur culpa dus musquitus. Tamén hay uns vieirus de dondi pareci sel us antiguus sacaban minerais, que lavaban nu ríu Sobreiru que quel dicel: "riu sobri oiru".

Nu coitu du Siganu dicin que hay un' a pedra cua media luna.

Us mais velhus desti lugal, contaban tamén qu' una ve ocurríu un casu cun cura. Diba a ermita du Espritu Santu, le seiran dispois de pasal u barrocu "campanina", sitiu da fonti Peligru; uns ladrons y dispois d' atalu u levaran a fonti du Cura, dondi dicin le deran de bebel. Siguindu u caminhu, chegaran cu el au altu da serra da Marvana, dondi falan foi mortu nu sitiu cunhocíu comu a "mata du cura". To istu nun sin antis interesal us ladrons cua familia un rescati sirvindu de recadeiru un tal "tíu Espuela". Cuandu us ladrons se falhaban enun lugal de Portugal, un' a partía dus mozus mais valentis desti lugal, foran en busca delis armaus cus palitroquis y otras ferramentas y afoicis. Cuandu us trujeran y foran juzgaus, us ajusticiaran ena Cru dus Términus, que s' encontraba nu altu du Tesu Rutu y alí mismu us enterraran. Nun fai mutu tempu, inda estaba alí a cru y un' a montoneria de terra dondi debaju foran enterraus.

Dispois de pasal to istu, cualisquera du lugal que tinha que dil u Espritu Santu, cuandu pasaba puru sitiu dondi us ladrons apañaran au cura, tinha qu' agarral un' a pedra du caminhu tirándua nu mismu sitiu facendu un' a montoneira delas.

Comu hemus falau dus mozus mais valentis du lugal, entoncis alguns eran muy jándalus. Ei sendu pequenu le uiví un día un´a palreira a dois velhus que espritaban u sol na praza. Ninhún dus dois levantaba un´a vara du solu. Ya us probis eran ringaus, seguru puru pesu dus anus y us mutus trabalhus pasaus. Sustribaus contra a paré, apoyaus en tortas cayás de carbalhu, un le dicía au otru:

- ¿T´acordas Gelitu aquel día que fuimus as cepas, cas arrincamus na corta da Tuirinha, mais arriba da Malmadura y vinhamus chegandu as Encrucilhás, a minha faca qu´era canúa, me tiró cua carga y me reventó u barquinu d´agua? Ei me pusi feitu un perru, me caguí en "Crista", apanhí u cabestru, le apretí ben as barbelás, le mordí nu pescozu y me quedí cua boca chea de pelus da crin. Logu tembraba comu un´a berga, se mixaba toa, le soaba u bandulhu y se pusu a eital buralás.

Logu le diju u Gelitu:

- Sí, Anés, si m´acordu d´aquilu y desdi aquel día te quedaran u moti de "Andrés u Caninu".

Logu le diju u Angelitu au Andrés:

- ¿Nun t´acordas cuandu díbamus a sel sordaus, aquela noiti da ronda que fuimus a cantal debaju du corredol da Goya, que vivía na calli da Fontinova, que ey le canti: "Si te pregunta tua madri quen t´ha rotu u mandil, dili qu´ha siu un sordau cua punta du fusil"? ¿Qu´ela en cuantis mus barruntó, insiguía bajó as escaleiras de traba, do media volta a chavi y s´abríu a porta, aparecendu a Goya cun pratu de perrunilhas y un´a panilha d´aguardienti? Tinha us cordons dus justilhus sortus, u refaju desabrochau y us pes descalzus. Mus pusimus comu un´us burrus, tu empurriasti un poicu, ela se ríu, mus cumimus as perrunilhas, mus bebimus a aguardienti y mus quedó plantaus.

¿Y d´aquel día cuandu estábamus en Melilha, aquela moira que se chamaba Casia, que vendía agulhas y nuvelus de linhas, que mus engalhotamus. M´ha leví detrás d´un´as figueiras chumbas y m´ha furí?

Logu le contestó u Andrés:

- Ey nun ví si ha furasti u nun ha furasti, peru si ví que tu vinhas cuas pelnas zambras y ela se sacudía u porvu. Qué panzá de ril mus dimus cuandu tu Gelitu me dicías, vamus correndu pa tienda que vanin a tocal "Reteta" y ei te diji nun é reteta, é Retreta y desdi aquel día te quedí Angelitu u Zambru.

Cuandu us dois se rían distu, chegó otru velhu dicendu:

- Boas tardis.

Y siguíu:

Papel de lial pa ficel cigarrilhus.
- Acabu nesti instanti de vel a "Pitiscu" nu relhanu. Pa dilmi pa casa me do pur vil pura praza, peru au velbus aquí impinaus, me diji: aquelis dois lipendis juntus nun podin tramal coisa boa y vinhi a cheiral pul vel que facíais.

U Caninu respondeu:

- Cuntábamus as coisas d´en tempus, das que tu nun ques uivil ni facías de mozu, pur isu te chamaban "Curinha".

Logu aquel que le chamaran "Curinha", meteu a man nas vortas da banda, sacó un´a bulsinha, un librilhu du rey d´espás, un guixarru de pedraneira, un trapu rebulhau cun linhas facendu de mecha y un´a argola de ferru. Ficeran un cigarru ca un. Pusu a mecha encima du guixarru, dó un golpi cua argola de ferru, fizu lumi na mecha, encenderan us cigarrus y fumaran us tres.

Enlaci a:  Asesinatu du Cura Párrocu.