13 oct 2011

Du qu´en otrus tempus foi Valverdi.

Un´a ve mais me permitu publical un textu inéditu de mei padri Segundu Corredera, enu que recolhi de forma amena coisas que diba recopilandu relacionás cu lugal.

Nesta entrá se fala sobri u asesinatu d´un cura. Au final du textu vus ponhu u enlaci au mei trabalhu d´investigación sobri u asesinatu du cura, que publiquí enu sei día nesti mismu blog.

U textu é comu sigui:

Dicin qu' us pobladoris desti lugal eran originarius du antiguu lugal de Salvaleón, pueblu que se falhaba situ nu mediu das ajuntas dus ríus Basádiga y ribeira das Ellas. Inda se podin vel restus da muralha y da ermita de San Bartolomé. Ésta s'encontraba de frenti da praza de Salvaleón, du otru lau da ribeira das Ellas. Du otru lau du ríu Basádiga está u tesu dus Tirus. Falaban que nesti lugal dondi inda se falhan us restus da muralha, era un lugal encantau dondi nun se pudía dil de noiti purque seían encantus de maneira de grandis culebras. Dicin tamén, qu' as campanas se falhan nu fundu du pozu das campanas da ribeira das Ellas.


Tumba antropoforma en finca puru caminhu da Canhá.
Se fala y é certu que nu nosu campu de Valverdi, en distintus parajis; se falhan sepulturas de pedra y buracus de minas. Enun destis buracus s' encontra un grandi tesoiru peru nun se poy bajal la. Uná ve ya quiseran ficelu y colgaran un homi mitiu enun cestu y tuveran que subilu insiguía pur culpa dus musquitus. Tamén hay uns vieirus de dondi pareci sel us antiguus sacaban minerais, que lavaban nu ríu Sobreiru que quel dicel: "riu sobri oiru".

Nu coitu du Siganu dicin que hay un' a pedra cua media luna.

Us mais velhus desti lugal, contaban tamén qu' una ve ocurríu un casu cun cura. Diba a ermita du Espritu Santu, le seiran dispois de pasal u barrocu "campanina", sitiu da fonti Peligru; uns ladrons y dispois d' atalu u levaran a fonti du Cura, dondi dicin le deran de bebel. Siguindu u caminhu, chegaran cu el au altu da serra da Marvana, dondi falan foi mortu nu sitiu cunhocíu comu a "mata du cura". To istu nun sin antis interesal us ladrons cua familia un rescati sirvindu de recadeiru un tal "tíu Espuela". Cuandu us ladrons se falhaban enun lugal de Portugal, un' a partía dus mozus mais valentis desti lugal, foran en busca delis armaus cus palitroquis y otras ferramentas y afoicis. Cuandu us trujeran y foran juzgaus, us ajusticiaran ena Cru dus Términus, que s' encontraba nu altu du Tesu Rutu y alí mismu us enterraran. Nun fai mutu tempu, inda estaba alí a cru y un' a montoneria de terra dondi debaju foran enterraus.

Dispois de pasal to istu, cualisquera du lugal que tinha que dil u Espritu Santu, cuandu pasaba puru sitiu dondi us ladrons apañaran au cura, tinha qu' agarral un' a pedra du caminhu tirándua nu mismu sitiu facendu un' a montoneira delas.

Comu hemus falau dus mozus mais valentis du lugal, entoncis alguns eran muy jándalus. Ei sendu pequenu le uiví un día un´a palreira a dois velhus que espritaban u sol na praza. Ninhún dus dois levantaba un´a vara du solu. Ya us probis eran ringaus, seguru puru pesu dus anus y us mutus trabalhus pasaus. Sustribaus contra a paré, apoyaus en tortas cayás de carbalhu, un le dicía au otru:

- ¿T´acordas Gelitu aquel día que fuimus as cepas, cas arrincamus na corta da Tuirinha, mais arriba da Malmadura y vinhamus chegandu as Encrucilhás, a minha faca qu´era canúa, me tiró cua carga y me reventó u barquinu d´agua? Ei me pusi feitu un perru, me caguí en "Crista", apanhí u cabestru, le apretí ben as barbelás, le mordí nu pescozu y me quedí cua boca chea de pelus da crin. Logu tembraba comu un´a berga, se mixaba toa, le soaba u bandulhu y se pusu a eital buralás.

Logu le diju u Gelitu:

- Sí, Anés, si m´acordu d´aquilu y desdi aquel día te quedaran u moti de "Andrés u Caninu".

Logu le diju u Angelitu au Andrés:

- ¿Nun t´acordas cuandu díbamus a sel sordaus, aquela noiti da ronda que fuimus a cantal debaju du corredol da Goya, que vivía na calli da Fontinova, que ey le canti: "Si te pregunta tua madri quen t´ha rotu u mandil, dili qu´ha siu un sordau cua punta du fusil"? ¿Qu´ela en cuantis mus barruntó, insiguía bajó as escaleiras de traba, do media volta a chavi y s´abríu a porta, aparecendu a Goya cun pratu de perrunilhas y un´a panilha d´aguardienti? Tinha us cordons dus justilhus sortus, u refaju desabrochau y us pes descalzus. Mus pusimus comu un´us burrus, tu empurriasti un poicu, ela se ríu, mus cumimus as perrunilhas, mus bebimus a aguardienti y mus quedó plantaus.

¿Y d´aquel día cuandu estábamus en Melilha, aquela moira que se chamaba Casia, que vendía agulhas y nuvelus de linhas, que mus engalhotamus. M´ha leví detrás d´un´as figueiras chumbas y m´ha furí?

Logu le contestó u Andrés:

- Ey nun ví si ha furasti u nun ha furasti, peru si ví que tu vinhas cuas pelnas zambras y ela se sacudía u porvu. Qué panzá de ril mus dimus cuandu tu Gelitu me dicías, vamus correndu pa tienda que vanin a tocal "Reteta" y ei te diji nun é reteta, é Retreta y desdi aquel día te quedí Angelitu u Zambru.

Cuandu us dois se rían distu, chegó otru velhu dicendu:

- Boas tardis.

Y siguíu:

Papel de lial pa ficel cigarrilhus.
- Acabu nesti instanti de vel a "Pitiscu" nu relhanu. Pa dilmi pa casa me do pur vil pura praza, peru au velbus aquí impinaus, me diji: aquelis dois lipendis juntus nun podin tramal coisa boa y vinhi a cheiral pul vel que facíais.

U Caninu respondeu:

- Cuntábamus as coisas d´en tempus, das que tu nun ques uivil ni facías de mozu, pur isu te chamaban "Curinha".

Logu aquel que le chamaran "Curinha", meteu a man nas vortas da banda, sacó un´a bulsinha, un librilhu du rey d´espás, un guixarru de pedraneira, un trapu rebulhau cun linhas facendu de mecha y un´a argola de ferru. Ficeran un cigarru ca un. Pusu a mecha encima du guixarru, dó un golpi cua argola de ferru, fizu lumi na mecha, encenderan us cigarrus y fumaran us tres.

Enlaci a:  Asesinatu du Cura Párrocu.

28 jul 2011

Valverdi.

U día 7 de juliu de fai dois anus subí a entrá que baju u nomi de "VALVERDI ¿Pur qué u (a) chamamus Valverdi du Fresnu?" daba a minha opinión cu respectu a cuantu ei cunhocía sobri u tema.
Amanecendu en Valverdi.
 Esta misma entrá foi publicá ena edición correspondienti a Juliu du mismu anu da Crónica Sierra de Gata, sección US TRES LUGARIS.

Agora, gracias a mei padrinhu Enrique Burguet que me do a cunhocel dientri da Editora Audio&Visual Factory y cu as portas que me abríu a redactora Anna Ventayol, he vistu cumpliu un dus meis sonhus. Nesti casu ca idea que ei tenhu du nomi du nosu lugal poda chegal au cunhocimentu de muta genti.

A editora Audio&Visual Factory publica a rivista "D&M detección y monedas", a primeira rivista a nivel nacional pa us aficionaus aus detectoris de metais, a numismática, a investigación histórica y u coleccionismu.

Enu númeru 25 que seiu publicau nesti mismu mes de juliu apareci u artículu sobri u nomi de Valverdi, en castelhanu u que da posibilidai de que mais genti poda leelu y debatilu.

Ademais he contau cu mais espaciu pa publicalu u que facilita a compresión pa quen u lea dau que está menus resumiu y conta cu a relación das fontis enas que he bebiu pa ficelu.

Quen queira disponhel du númeru compretu da rivista, poi vel as formas de compralu entrandu ena web da rivista que tindis arriba.

Si queréis solu contal cu artículu, pinchéi encima du enlaci que vus ponhu aquí debaju.

VALVERDE ¿Por qué la denominamos Valverde del Fresno?

Deseu que vus gusti. Si alguén ten otra opinión o datus que contradigan u que ei defendu, me gustaría que me dera a cunhocel as suas pesquisas o fundamentus.

13 jul 2011

Us tempus cambian.


Repartu de correu motorizau.

Han cambiau mutu us tempus de fai cen anus pa ca, tamén cu que respecta au serviciu de correus.
U Vernis día 18 de noviembri de 1910, enu diariu CORRESPONDENCIA DE ESPAÑA, edición da minhán y sección “Buzón de Provincias”; se reproducía a queixa de varius vicinhus valverdeirus sobri u serviciu de correus purque habían pediu qu' u peatón que facía u serviciu diariu se detuvera en Valverdi un'a hora, pa puel contestal enu día a correspondiencia urgenti, dicendu qu'a medía sería recibía cu aplausu, sobri to puru comerciu y puras dependencias oficiais comu u ayuntamentu, aduanas y carabinheirus.
Us vicinhus dijeran qu'a contestación foi comu dalis cua badila enus nudilhus, purque en lugal de qu' u peatón aguantara un'a hora, ordenaran que durmira en Valverdi.
Desta forma quedaran piol qu'antis purque se perdían 24 horas mais pa seida das cartas, causandu un perjuiciu ben notoriu, molestandu, de forma inútil au modestu empleau que conduci a valija y perjudicandu as Elhas y a San Martín, aus que tamén alcanzaba esti novu retrasu d' un día.
É pur isu que cua queixa pidían qu' as coisas volveran au estau enu que se encontraba antis das gestions realizás.
U día de San Bras du anu 1927 u ayuntamentu pur unanimidai acordaba pidil a Dirección General de Comunicaciones, que se creara ena vilha un'a estafeta de correus cu caja postal d'ahorrus.
Dois anus dispois se acorda incluil enus presupuestus municipais u créditu extraordinariu pa leval pa dientri a construcción da casa du serviciu unipersonal de correus y telégrafus.
D' aquelis primeirus tempus a agora ha choviu mutu.
Mónica. Agenti de repartu motorizau.
Belarmina é a empleá que mais tempu leva ena oficina y me conta qu'antis cuandu sei padri era u carteiru a genti esperaba cu impaciencia a que chegara, que pur certu nun tinha horariu. Había muta genti vivindu enu campu que subía us dumingus y era nesis días cuandu recolhían as cartas, algún paqueti o ponhían un giru postal pa u filhu que estaba prestandu u serviciu milital.
Había cuatru persoas trabalhandu pa oficina, duas a tempu compretu y duas a tempu parcial, cu horariu au públicu mais ámpliu du que se presta agora.
Que si ben a genti utiliza otrus medius pa comunicarsi, hay mutu mais correu qu'antis.
Que ha lutau mutu pur conseguil milhoras comu a da oficina o a motu de repartu. Recorda cuandu pur falta de presupostu tinha que alquilal cocheiras enas que pasaba muta vergonha pur u estau tan lamentabli du serviciu.
U nucleu de población de Valverdi hoxi é muy extensu y non se podía repartil cu agilidai toas as cartas.
Esta minhán a primeira hora se preparaban pa faena Paco u lagarteiru, que ven realizandu tareas d' oficina y de repartu de forma temporal, y Mónica.
A primeirus de febreiru desti anu se creó pur fin a praza de repartu motorizau pa Valverdi que foi cuberta pur Mónica y tomó posesión u día 1 de marzu.
Desdi entoncis a vemus recorrel a sección 2 du lugal montá ena motu repartindu u correu y a paquetería. Me dí qu'u lugal pa u serviciu de correus está dividiu en duas seccions. A segunda sección empeza desde u ríu ponti hasta a gasolineira y toa a zona du tesu rutu asina comu as cortis. A primeira sección é u que sempris hemus chamau comu “u lugal”, podemus dicel que se trata du centru.
Mónica é de Cia Rodrigu y está encantá, le gusta mutu u lugal y se fai tos us días 12 a 13 kilómetrus de repartu. U que non me contó peru mu diju Belarmina é que sobri to au principiu u pasó mal cu algún perru sortu pur as callis.
A vel si siguin cambiandu pa ben as coisas y vemus ampliau u horariu d' atención au públicu ena oficina y acercan de verdai a administración aus ciudadanus adaptándua as novas tecnologías que podamus punhel pur ejemplu un giru postal sin tel que desplazarmus aus Foius.

3 may 2011

Us motis de Valverdi.


A fotu da praza, que está detrás du homi, 
perteneci a galería de  Florencio López Pozo.
A podéis consultal en:
http://www.flickr.com/photos/florenlopez/

Fai anus curría pur a serra un´a revista cultural baju u nomi de AGATAE.
Tomandu vinhus enas Elhas, m´encontraba enu bar de Bravatas cu mei sogru y varius lagarteirus mais. Había un que ei non recordaba comu se chamaba y cuandu le preguntí me diju: "ei me chamu fulanitu, peru tu chámami CHANA que asína me chaman y me cunhoci toa ishenti".
Aquelas palabras m´animaran a escribil ena revista AGATAE un artículu sobri us motis enu que resumía un trabalhu inéditu de mei padri, Segundo Corredera; que recopilaba un´a cantidai grandi de motis du lugal cu muta gracia.
Fotocopias d´aquela recopilación de mei padri se guardan agora en mutas casas du lugal y alguns trozus aparecin pur a interné.
É pur isu, en honol a mei padri y pa que podáis seguil disfrutandu cua lectura completa d´aquel trabalhu dus motis; vus lu pegu aquí debaju ficendu a salvedai de qu´ he cambiau sobri u original as grafías dus soníus "ñ" y "ll" pur (nh y lh). Tamén enu escritu original, Segundo escribía asín, sinsa, pelusia, saramagas... que ei he cambiau pur axin, xinxa, peluxia, xaramagas...

Dicía mei padri:

Chapurreao que dedico a Valverde del Fresno, para honor de los que viven y en recuerdo y gloria de los muertos.
Nesti lugal comu en otru cualquera, se criaban as familias ricas ahorrandu y as probis trabalhandu. Us zagais pequenus diban a escuela us que podían otrus guardandu cabras o cuchinu; diban a us nius a us figus y pegaban cu bergalhu y se nadaba enu pozola y enu pozu carbalhu. Se sembraban as hortas de patatas, axins, tomatis, cebolas, milhus y alhus. S´arrancaban cepas pu fogu y enu fugal se almorzaban as migas de gatu, se cumía a cucinha y se ceaba u alhu. Diban a apanhal acituna y de merenda se levaba pan y cebola, figus pasaus, axin d´adobu o molhu de axins secaus.
Us mozus diban de ronda cu chuzu y linterna. As mozas diban a buscal agua a levá de enchel; lavaban enu ríu Figueiras, ena ponti reganhacús y enas pasadeiras. As mulheris s´espulgaban enu sol y se pendaban cua lendreira y cu pendi de cornucu y logu se miraban cual tinha milhol u currucu.
Se bibía u vinhu pur jarras de barrunera y se cumían us chochus salaus da tía Luisa turrunera.
Enas procesions de Jovis y Vernis Santu us zagais currían diantri du tíu da cana escapandu du canazu mais forti y cantandu u "danus Senhol boa morti".
En San Bras, se currían us cabalus y us burrus puras callis, se cantaba "a chana" y u "manojo le escribe carta a su hermana la pequeña, que le mande la navaja para matar a barreña".
En San Antoniu se facían as capeas ena praza, inda m´acordu das últimas qu´hubu du tíu du pelheju, m´acordu comu se candaban us nuvilhus. Un´a tardi duranti a capea cuas vacas du tiu Juliu chaparrinhu, estandu capeandu u nuvilhu estrelau, u tiu faisinhu, que estaba subiu ena roa que tinha pur talanqueira; se durmiu, se queiu y se fizu un´a boa piteira, du que se ría mutu a tía volandeira.
M´acordu tamén qu´un´a vaca salina a qu´Chiripu das Elhas picaba cua guilhá, s´arremeteu y au rubiu nafrienhu le rompeu us pantalons pura galhá. Cuantu se ría y divertía un cu aquilu, de vel correl de meu a cualquera, solu cu dicel que ven u da escarapela.
Peru agora ven u bo.
Capeas ena praza da Constitución de Valverdi.
Fotu da galería de Florencio López Pozo
http://www.flickr.com/photos/florenlopez/
Estandu un día de San Antoniu bailandu ena praza dispois da capea, volaban ya us murcéganus y alumbraus pur candelinhas, tocaba u tamborileiru, u corneta, u releixu y u tíu chucalhinhas.
Estaban vistías de sayas de picau, panhuelu de cen coloris y u mandil bordau, a trucha, a furmiga, a culebra, a mora, a pata, a salomé, a rola, a liendris, a peluxia, a calistrixa, a tata, a suyinha, a pumpilha, a cachucha, a xaramagas, a pesea, a jaima, a pergas, a josefina, a jaba, a sebastianada, a monja, a pulunita, a payaya, a cagalis, a pasea, a zoila, a chacha, a chusquinha, a guapa y a Rosa du mel.
Logu chegaran u poleu, u vinagri, u migalhón brancu, a lechuga, u cebolu, u pirijilis, u xinxa, u salinu, u patata, u calabacita, u turtulhu, u barrenha y apareceu u gaspachu.
Dispois foran chegandu u milhará, u farinha, u panis, u parganas, u farelu, u tarronis, u rusquilheiru, u xiringueiru, u patatera, u calostrá, u madalenu, u tomatá, u cucharón y u rebanha.
Mais tardi chegaran u león, u zorra, u bichu, u cocu, u sapu, u ranas, u gatu, u ratu, u ratadu, u mochu, u muchitu, u pajarinhu, u pulga, u grilu, u colmena, u cachorru, u peceiru, u mosca, u peixi, u galinha, u polu, u ribita, u gralhas, u borregu, u carneiru, u cabrita, u chivita, u churrulí, u zaragata, u pipis, u moiru, u zamarras, u tíu pintamonas, francisquillu, u manhegu, u acebanu y faxardu.
Pura prazuela apareceran cu chambra y chalecu, banda, zajos y borceguís; u pixoti, u quinitu, u parreiru, u culeirana, u pestana, u turradas, u manoju, u botas, u malacachín, u mansu, u gordu, u templau, u colorau, u foru, u pelegrín, u fandanguitu, u simonis, u botanina, u charelas y u regatu.
Enu corchu relinchó Nocilas ojestu y ena devesa o porta arriba le contestó u Pablu feu. As duas partías se juntaran enu callejón du relhanu y formaran a trafusca entri u chilha, u venenu, u carbuncu, u badalu, u xarpilheira, u sacana, u cadalsu, u pinhonis, u serranitu, u valenti, u tachuelas, u brocas, u rujitu, u macías, u matafacas, u gaixas, u negru, u escarda, u rabiau, u pichi, u pinchi, u cutelu, u navalhas, u punhalá, u trabucu, u malhetu, u palancas, u bolas y u matanzú; y du resultau da refrega y enu escuru du callejón solu quedaran u tortu, u calaboba, u tamancas, u malvas, u cabila, u coixu, u mancu, u ruín, u bunecas, u chiquenu, u xaguarzu, u pelau, u rasquinha, u juanilhu, u chaspún, u refi, y u cagalhón.
Puru que dicían dispois, relinchó enu purtilhu u marmetu, y enu forti le contestó u nivelrrús y s´ajuntaran enu lhanu da igresia, u carchas, u manxiú, u barrichi, u pajaris, u pichorrón, u barroca, u canhón, u capitán, u lesnas, u birutas, u barbas, u lecherenga, u luceru, u malaleche, u brochas, u larai, u lilai, u ganducilas, u ginés, u medialuna, u cazuelas, u ferru, u mingacha, u puchera, u trunfas, u sarafana, u roixu, u maura, u gabrielinhu, u andresinhu, u tragaleguas, u chaperus, u chamberu, u xirineu, u tarolas, u piriquinu, u federicu, u cadinu y u pedrogu; y du resultau solu quedaran u barriguilha, u saltitus, u pichichi, u finu, u escucha, u ripanzus, u chatu, u netu, u capu, u chocu, u penitas, u cacharru, u peseta, u perrachica, u lindu, u laganhas, u canhotu, u misacamas, u curinha, u palicha, u panzas, u siquitu, u mangas, u prenhau, u mamadeus, u frescales, y u caraputa.
Otras partías relinchaban ena calhijinha ponti y en caganchas y entre elis estaban u guerrilha, u chapas, u latas, u faldiquirinhas, u valeriu, u mueblis, u changarra, u charaletu, u dominica, u farinheira, u chicatu, u taralentas, u centolha, u paqueti, u rambolha, u pelilhus, u romeritu, u botana, u penachu, u vilhalba, u cambulhu, u quica, u pirulus, u barrelas, u molina, u agusta, u valencianu, y u lenteixa.
Duranti a refrega se le queiu a escarapela au guarda carambelu y ensiguía a falhó u miracielus.
Quedan inda mutus motis que mental y non us digu purque alguén le sentaría mal.
Logu un pequenu qu´había vindu du campu, tiró un´a albarca, s´apagó u candil, s´acabó u bailu y as xiringas y pur non escutal us conselhus foran tos a paral au corral du concelhu.
Y acabandu vus pidu disculpas si algún s´ha ofendiu, pero istu é du poicu que eí he vistu y du que he uivíu.

20 abr 2011

Salvaleón.

Hoxy doy a cunhocel un trabalhu d´ Enrique Burguet Fuentes.
Enrique vivi en Oviedo; sua madri é valverdeira y desdi qu´era un zagal, ha sintiu un´a especial atracción pur esti pequenu rincón extremenhu.
Sufri cuandu ven y comproba qu´han desaparecíu, o non se conservan cu respetu que se merecin; certas reliquias o patrimoniu que falan, en silenciu; da nosa procedencia.
Asina, un día me contaba comu le gustaría que nacera un´a generación de valverdeiras y valverdeirus que se comprometeran valorando y procurandu estudius adecuaus pa protegel monumentus comu u nosu ponti, de "probabli fábrica romana y pretís bajomedievais;" sobri a riveira de arreganhacús, ena que pur u anu de 1570, apareceu oiru.
Le gustaría que desaparecera u asfaltu du ponti y das suas inmediacions, pur a sua importancia comu monumentu civil de tan antigua fábrica.
Estas preocupacions le movin a investigal y a escribil cu pasión y respetu sobri u nosu pasau.
A sua participación nesta revista é fundamentalmenti en calidai de numismatólogu, publicandu artículus muy especializaus y muy ben documentaus sobri u tema.
De cuandu en cuandu publica otrus de investigación histórica comu é u casu qu´agora vus presentu.
Cu permisu, tantu du propiu Enrique Burguet, comu cu a inestimabli aportación da senhora redactora da revista, Dª. Anna Ventayol; he subiu a ré de redis, enun solu documentu pa u vosu disfruti, u trabalhu que publicó, baju u títulu: SALVALEÓN: Ciudadela fantasma y enclave legendario; dividiu en tres partis, que apareceran enus númerus 12, 13 y 14 da revista.
Cuandu leáis u artículu completu vus daréis conta cuantu apreciu, respetu, horas invertías y carinhu mostra Enríque pur esti enclavi nosu de Salvaleón.
A mí, personalmenti; me gustaría qu´a lectura desti trabalhu encendera un´a pequena lu enus vosus corazons qu´alimentara un´a chama mais grandi pa iluminal u caminhu que mus levara hasta a conservación y posta en valol du nosu mágicu SALVALEÓN.

ENLACIS
U documentu de Salvaleón se encontra subíu enun servidol gratuitu y ademais pesa 30 Mb.; pur isu tindis que tel paciencia si tarda varius minutus en bajarsi au vosu equipu. Tamén dependi da vosa velocidai de conexión.


DETECCIÓN & MONEDAS.- LA PRIMERA REVISTA NACIONAL PARA LOS AFICIONADOS A LA DETECCIÓN Y COLECCIONISTAS.

Fotus da muralha urbana de Salvaleón en CastillosNet.

29 mar 2011

Maite y Andrea.


Mulheris cu agalhas.
A ilusión que ponhamus enas coisas mus dará a medía dus resultaus.
Un´a destas frías minháns du mes de marzu qu´acabamus d´encetal; cuandu me disponhía a compral u pan tostenhu cu bordas, que tantu me gusta. Maite, simpática lagarteira, integranti da comunidai de bienis “González Carretero, C.B.”, que trabalha a elaboración du pan y a repostería artesana y cu despachu en Valverdi, me dicía cu esa gracia qu´a distingui, “agó estó metía en otru proyectu”.
Si ben ei diba cu as presas propias de chegal prontu au trabalhu, me do un´a corazoná y pur isu le preguntí de qué trataba. Na mais oivil cu qué ilusión me falaba y sabendu, mentras me contaba; que tinha mutu que vel cu apoyu a un´a zagala valverdeira, muy nova qu´enas épocas de mutu jaleu trabalha cu elis, qu´agora está enu paru, y que é madri d´un pequenu de cuatru anus; me pareceu qu´esta historia pur u que ten de humanu y de valenti, debía sel cunhocía, asina que cu permisu delas, quedí pur a tardi, pa robalis un poicu du sei tempu, mentras se disponhían a cargal a furgoneta.
Cuandu cheguí au despachu me encontrí cu Maite y cu Andrea.
Andrea é a valverdeira qu´a pesal da sua tenra edai, é madri d´un pequenu de cuatru anus. Me dici Maite que “é muy boa trabalhaora y a contratamus ena temporá alta”.
Preguntu ei: A vel! ¿cómu y de quén seiu a idea?
Andrea contesta que “mais ben seiu de ela” refiríndosi a Maite. A continuación sigui, nesti casu Maite dicendu: “A idea parti de qu´ena temporá alta temus trabalhu pa ela; us otrus están fijus tos, peru ela solu ena temporá alta, logu ena temporá baixa se vay a calli, purque nun temus trabalhu pa ela, alomilhol algún día a semana qu´estamus mais apuraus a chamamus, peru pa mantenhela nun poemus”.
U casu é qu´Andrea se vía apurá sin trabalhu, a puntu d´acabal u cobru da prestación de desempleu, cercanu u día senhalau pa dali u “sí” a sei noviu enu Juzgau y cu filhu pequenu. To istu le quitaba u sonhu, pur isu diba a vel a Maite de pociu en poicu, cua misma cantarena y preocupación. A conta d´istu sigui Maite: “Mei mariu, un día le propusu: sí ques pois ficel istu, comu un´a idea, a u que ela le respondeu que isu era muy descabellau; pasó u tempu y ela ya te poi contal”.
A vel Andrea, cóntami, diji ei.
Andrea me dí: “Dau us tempus que corrin y vendu que diba a quedarmi sin a ajuda du desempleu, decidí chamal a Robertu -mariu de Maite y sociu da comunidai de bienis- pa quedal cu él, pa vel si había algun´a posibilidai, porque elis sabin que me gusta conducil, y alomilhol pur isu habrán decidiu, pos mira le gusta conducil asina que vamus a probal cua furgoneta que se mova pur us pueblus da serra cu fin de vel que tal se vendin us productus”. De siguíu continúa Maite: “Peru seiamus a boa de Dios, porque non cunhociamus a naidi ¿a que non Andrea?”.
Andrea asevera y continúa: “Hemus díu pur toa a Serra de Gata, Torri de don Miguel, Cadalsu, hemus díu a Cia Rodrigu, agora tamén hemus díu a Moraleja, Coria...”
¿Y que tal vus acolhi a genti?, preguntí ei.
“Sempris hay ishenti cerrá, peru quen valora a calidai du productu y u ve, u acepta muy ben, y cus tempus de crisis y a final du mes qu´u hemus feitu encima y mus ha seiu un tabalhu muy bo ¿a qué sí?, y ademais u levamus muy ben organizau, vamus ponhendu mueblis a quen nun ten istanterías y le vamus colocandu un sitiu especial pa nos”. Me conta Maite.
Pur u que me dicís, - sigu eí - entendu de que vos nun vais abrindu un local en ca sitiu, sino que vais dandu a cunhocel us vosus productus en ca tienda ¿é asina, non?
“Asina é - me dí Maite - nos vamus tamén seleccionandu as tiendas que cuidin u productu, purque nos valoramus u que nos temus, si tu non valoras u que tes, muy dificilmenti t'u van a valoral. Isu é muy importanti ena venta, purque son pruductus qu´us femus cu nosu adeiti d´oliva da Serra y a us que u femus mus gusta mutu que se cuidi a calidai y nun é pa cualquel sitiu. Sitiu dondi hay desordin esti productu nun poi entral”.
Andrea preocupá y lamentándusi to u día cu paru, nun u vía comu un´a solución de futuru; asina qu´a proposta que le ficeran a través de Roberto, vendu que le daba a posibilidai de cunducil que é un´a das coisas que mais le gusta du trabalhu. U que de primeiras había vistu impusibli, cua ilusión que ten pur sel du círculu enu que se encontra casi toas as minháns na mais levantarsi y asomarsi au sei balcón, le do forzas pa implicarsi y propusu a comunidai que ela se feia autónoma enas horas de pur a tardi, pa ficel u trabalhu de repartu. Istu me treia a memoria u libru “TU GANAS YO GANO. Como resolver conflictos creativamente y disfrutar con las soluciones”. A forti ilusión d´Andrea había moviu a ésta a punhel da sua parti pa que a empresa qu´a contrata temporalmenti le fora milhol, dandu a posibilidai d´abril u mercau a comunidai cu que agora, sin habelu pensau, resulta que nun solu a contratarán a ela pur as minháns ena panadería, sino qu´esta forza de sel pa dientri d´Andrea y du que representa Maite, ha feitu que se necesiti mais genti ena empresa pur as minháns pa dar abastu a demanda. Us nosus maioris mus dicían que “a unión fai a forza...”
Y dici Maite: “Solu pur tel ganas, tes a metai, peru pur contra si nun crees enu qu´estás fendu é impusibli de realizalu. A ilusión nunca se ten que perdel y vamus, si sai arriba, ela ten un pequenu y ten que luchalu, purque us cubardis son us que se rindin; pa mí pur u menus”. 
Continúa Andrea: “E verdai que soy muy nova, peru ya tenhu un mininu de casi cautru anus, asina que hay que tiral pa dientri, pur u mininu y por nos y por tos...”
Agora Maite, sigui: “Aunque hemus empezau sin mutu apoyu, nun cree enu nosu proyectu casi naidi, esperu que saia to ben. En Andrea, nun cree casi naidi en ela, peru ei soy un´a das poicas que creen en ela y pur isu y comu u “non” ya u temus peru u “sí” vamus a buscalu...” Y continúan as duas que se entremezclan as suas falas y me pidin que, si queda espaciu pa punhel ena crónica, a elas les gustaría que se pudera nombral a toa “ishenti”, pa Maite, “genti” pa Andrea; que as han acolhíu y han abertu as portas dus seis negocius y reservau un espaciu enus seis locais, pa dal a cunhocel esta rica repostería, feita cu nosu acieti da Serra, delicia que tan ben sabi purque se fai cu tan grandi corazón. Soidi.

13 ene 2011

A Fala enu Senau.

U pasau anu, cuandu se tramitaba enas Cortis u novu Estatutu d´Autonomía d´Extremadura, u BNG registró un´a enmenda cua que solicitaba que se recunhucera y protegera A FALA enu novu Estatutu.
Agora, enu Senau volvi a sel a palestra u tema d´ A FALA, cuandu us medius de comunicacions se facin ecu da defensa qu´ hoxi diba a ficel u "Grupo Parlamentario de Senadores Nacionalistas", ena Comisión General de las Comunidades Autónomas, cua enmenda sobri u recunhucimentu oficial de A FALA y du PORTUGUÉS d´Olivenza nesti novu Estatutu.
Sobri u tema en cuestión existin opinions encontrás, tantu sobr´a sua procedencia, asina comu sobr´a forma en que debemus escribil esti patrimoniu que ya foi protegiu pur a Junta de Extremadura medianti u Decretu 45/2011, de vinti de marzu.
Si ben se promovin estudius y debatis sobr´a procedencia, permanencia y proyección d´ "A FALA", us lugarenhus y lugarenhas, a genti de a pe fai u que fizu sempris que é falal.
Nun creu qu´enus ayuntamentus dus tres lugaris falantis existan peticions de pesu, promovías pur us seis vicinhus, ben a nivel personal, medianti recolecta de firmas o a través d´asociacions constituías enas que se pida u que genti de fora, enu nosu nomi a vindu ficendu notrus niveis.   
Nesta bitácora encontráis enlacis que vus levan a alguns dus mutus estudius du que generalmenti se chama A FALA. Ei a chamu XALIMEGU, cuas tres variantis manhegu, lagarteiru y valverdeiru. Mais comu volvi a estal enu candeleiru u tema y tendu en conta un´a petición anónima qu´a modu de comentariu quedó adiel engarzá ena entrá anteriol a ésta; voy a punhel aquí as últimas noticias digitais das que tenhu cunhucimentu; asina comu u textu íntegru du folhetu de José Luis Martín Galindo, cu títulu "ESTRATEGIA DEL NACIONALISMO GALLEGO EN EL VAL DE XÁLIMA...O LAS ACCIONES PARA LA ABSORCIÓN LINGÜISTICA Y CULTURAL DE ELJAS, VALVERDE Y SAN MARTÍN DE TREVEJO". Obra que consideiru de lectura obligá pur a cantidai de información que facilita sobr´un tema comu u qu´agora se acaba de debatil y que poi ajudal a aquelas persoas que queiran tomal partiu.

NOTICIAS DIGITAIS:
Oportunidad para "a fala" y el portugués de Olivenza.
Los nacionalistas defienden en el Senado el reconocimiento oficial de "A Fala" y del portugués de Olivenza en el Estatuto de Extremadura. 
Los nacionalistas quieren que "A Fala" sea lengua oficial en el nuevo Estatuto. 
El Estatuto de Autonomía recibe el visto bueno de la comisión del Senado.
El Senado da el impulso definitivo al Estatuto de Autonomía.

U TRABALHU DE JOSÉ LUIS MARTÍN GALINDO.
ESTRATEGIA DEL NACIONALISMO GALLEGO EN EL VAL DE XÁLIMA...O LAS ACCIONES PARA LA ABSORCIÓN LINGÜISTICA Y CULTURAL DE ELJAS, VALVERDE Y SAN MARTÍN DE TREVEJO.

REAL ACADEMIA DE EXTREMADURA DE LAS LETRAS Y DE LAS ARTES.
Informe del Dr. D. Antonio Viudas Camarasa de la Real Academia de Extremadura sobre A Fala, habla fronteriza con Portugal en la provincia de Cáceres.

DECLARACIÓN DE A FALA COMO BIEN DE INTERÉS CULTURAL.
Decreto 45/2001, de 20 de marzo.

30 dic 2010

Concertu da Capilla Extravagante.

Si u día 27 de Febreiru, us Ministrís da Serra, baju a dirección du nosu paisanu Manuel Pascual Gómez, mus deleitaran cu magistral concertu de música sacra dus siglus XV y XVI.

Adiel tardi, ena Igresia Parroquial du nosu lugal, de novu arropaus cu impresionanti ábsidi trazau pur Pedro de Ybarra, levau a bo términu cuas mágicas mans du mestru canteiru Sancho Ortiz y baju a dirección, tras a morti de Pedro de Ybarra; de Juan Bravo, alá pur u siglu XVI y sobri u altar que presidi u retablu maiol, du siglu XVII, contratau pur Diego de Salcedo cua ajuda (aixua) du ensambladol Antonio González Ramiro; volveran us Ministrís da Serra, nesta ocasión bautizaus comu "LA CAPILLA EXTRAVAGANTE"; a invitarmus a viajal (viaxal) enu tempu y enu espaciu ficendu un recorriu pur us vilhancicus, rescataus de melodías gregorianas anónimas, du Cancioneru du Palaciu Real dus Reis Católicus, asina comu de recunhocius compositoris europeus y das obras mais aplaudías du Renacimentu espanhol.

Desta maneira, sentaus enus bancus da Igresia y absorvius pur as envolventis notas da chirimía, das cornetas, u sacabuchi, a percusión y a angelical vo da nova solista Linde Van der Veken; ficemus un placenteiru viaji pur us siglus du X u XVI.

U nomi "La Capilla Extravagente", comu se dí enu programa que mus facilitaran a entrá du concertu; recorda u corpu de músicus que se desplazaba d´un lugal a otru en busca de mecenas que les dera trabalhu.

Pur entoncis, suponhu qu´us mecenas serían as Parroquias, Obispaus y us palacius reais. Asina comu as familias cortesanas, de realengu y rancia nobreza qu´us chamarían en ocasions especiais comu bautizus dus seis retonhus, casamentus...

Estis músicus eran us ministrís, cunhocius según a parti de Espanha ondi se encontraran comu: Menistriles, Ministriles, Ministrils, Ministrers. Ven das palabras latinas "ministerium y minister" y é un´a continuación du qu´ena Edai Media chamaban juglaris y trovadoris. U nomi evoluciona cu pasu dus anus, de maneira qu´a partil du siglu XVI u aplicaban pa aquelis que ficían soal instrumentus de ventu o de meira (madeira).

Mus ofreceran de postri u vilhancicu populal valverdeiru, que ei ya non recordaba; denominau: EI VÍ U MININU JESÚS.

As letras das cancions popularis tenin mutas variacions. Ca persoa según se creia que s´acordaba o según a sua propia inventiva diba incorporandu versus. Pareci sel qu´a letra du vilhanciu "Ei ví u mininu Jesús" que mus cantaran, era un´a versión de Catalina, madri de Manuel Pascual. Hay quen pensa que a sua madri tamén tuvu mutu que vel cua música du vilhancicu.

Si queréis sabel mais desta actuación asina comu de ca un dus que forman a Capilla Extravagante aquí tenhu, a vosa disposción, u programa:

LA CAPILLA EXTRAVAGANTE.

Si vus interesa u vilhanciu, clicandu sobri u enlaci u tindis:

VILHANCICU: EI VI U MININU JESÚS.

Tamén he editau esti pequenu y artesanal vídiu da actuación, que nun chega a 10 minutus, enu que recolhu dois vilhancicus; un gregorianu y u valverdeiru. U he feitu de forma artesanal, cua cámara de retratus y sin trípodi. Pur isu, ni u soniu, ni as tomas, ni u resultau final son profesionais; u que me obliga a subilu a alta resolución y pur isu, si tarda en cargal; será milhol que dejéis primeiru que se cargui u compretu y dispois velu. Suponhu que sabréis entendelu.



Aproveitu pa deseal a toas aquelas persoas que vus paséis pur aquí, un anu 2011 cheu de muta armonía, pa, abundancia, equilibriu, soidi y felicidai.

11 dic 2010

U Val de Xálima y a sua fala.


Esta obra "U VAL DE XÁLIMA Y SU FALA. PAISAJES DE MI VIDA" a fizu u nosu paisanu Luis Rafael López, participandu enu Programa: Paisajes de nuestra vida, dentru du segundu ciclu da "Aula de la Experiencia", da Universidai de Huelva, duranti u pasau cursu 2009-2010 y baju a coordinación du Sr. Catedráticu
d´aquela universidai D. Jesús Monteagudo López Menchero.
Luis me fizu acreedol un´a copia y me quedí prendau d´ela. Muy a pesal du propiu autol, que antis de que ei leera ni siquera u títulu; cu muta humildai me dicía qu´a treia purque ei había mostrau interés en cunhocel a obra, cuandu él andaba recopilandu datus y sólu le rondaba ena cabeza unha vaga idea du que podría
sel u resultau final.
Me quedí prendau, purque intuía desde ya fai algún tempu que Luis tinha un´a predisposición innata pa contal historias que inda nun había explotau.
Si ben u trabalhu nun é propiamenti un relatu d´aquelis tempus que le tocó vivil de pequenu, sí é un´a forma valenti, meditá y magistral de expunhel fora du nosu lugal y dientri de persoas cultivás, as características físicas, a flora y a fauna, us aspectus mais importantis da geografía e hidrografía; notas relativas a nosa historia, mezclás cuas suas vivencias personais, un´a muy ben documentá exposición sobri a NOSA FALA. Toa a obra adorná cu mutas y muy boas fotus y terminandu cua palreira entre dois velhus, que perteneci a un trabalhu que mei difuntu padri tituló: "Du que en otrus tempus foi Valverdi".
Te doy as gracias Luis, primeiramenti pur u detalli de punhel u brochi cu relatu de mei padri, tamén pur darmi u permisu pa subil a copia a ré de redis cu fin de qu´aquelas persoas que queiran, podan bajala pa sua consulta.
Te sigu animandu pa que algún día mus sorprendas cu esa gracia especial que tes pa plasmal as tuas vivencias de zagal enu nosu valverdeiru.
Nesti bolg tes a porta aberta.
A copia se poi bajal, clicandu encima desti enlaci:
U VAL DE XÁLIMA Y A SUA FALA.
Si sintís curiosidai puru nosu vali, Valverdi, a nosa fala y a sua genti, vus animu a que eitéis un vistazu, tamén podéis bajala pa consulta. Si utilizas parti de ela pa un trabalhu tei, u mínimu que pedimus é que faias referencia a ela y u sei autol.

8 dic 2010

Pelea entri duas mulheris.

Le dicía un´a a otra:
"Anda pai fedionda,
que nun se poi estal u tei lau
purque cheiras qu´atrisondas".
A segunda respondi:
"Pa isu tu que eris un´a foreira,
qu´u tei lau nun se fala mais que de petrineiras.
Que si a petrina de fulanu,
que si a petrina de citanu."
Replica a primeira:
"Isu pa tí que te gusta mais cu pau.
Que en cualquer petrina te gustaría metel a man".
Apareci un´a terceira y pa conformidai de un´a d´elas dicía:
"Cálati mulhel nun le faias casu a esa chispoleta
que nun sabi ni facel puntu pa un´a calceta".

Esta pequena obra inédita perteneci a mei difuntu padri Segundo Corredera.
A vecis se le vinhan coisas a cabeza d´as suas viviencias de pequenu fundamentalmenti, que escribía enu reversu das folhas dus calendarius y otrus papeis de utilidai ya caducá, pa reciclalus.
Fai mutus anus, ena revista ya desaparecía AGATAE; publiquí un artículu utilizandu otra composición sua, que subiré mais adientri, medianti a que, cun muta maestría diba ficendu relación dus motis du lugal. Vistu u interés de varias persoas du lugal, le pidí y colaborí cu él editandu un´a cinta de casseti cua dita relación.
Algun´a otra comu a palreira entre dois velhus a insertí enu anu 1984 a modu de "voz en of" enu vídeu: "VALVERDE DEL FRESNO - HISTORIA VIVA DE UN PUEBLO" U autol se chama Domingo Berrío, filhu de paisanu nosu emigranti, que non vivin ca agora. Desta obra se envió, nun faira inda dois anus, un´a copia a filmoteca de Extremadura.
Destas pequenas composicións tenin copias linguistas que investigan sobri a nosa fala, comu Xosé Enrique Costas y Enrique Gargallo, entre otrus; a us cuais agradezcu de corazón que hayan feitu mención delas en suas obras.
Enu esencial he respetau u escritu de mei padri. Ena estructura du textu he incluíu, pa dali mais movimentu; as entrás de ca un´a das mulheris cuandu van a respondel. En cuantu a grafía, he adaptau algun´as palabras a forma comu ei, personalmenti, creu que deberíamus escribil.
Avisu a navegantis qu´esti blog está vivu y que según voy acaparandu mais lu, voy modificandu us vocablus pa adaptalus as lucis que me van alumbrandu.
Tamén encontraréis otrus que non tenhu claru comu escribilus inda agora y pur isu en ca artículu, inclusu enu mismu artículu poi aparecel de varias formas.
Disculpei estas incertidumbris. Pensei que mus encontramus enu balbuceu du qu´amihán poi sel u nosu Xalimegu escritu.

23 jul 2010

As Ellas. A procedencia du sei nomi.

Tenin claru us investigadoris qu´ena prehistoria u territoriu das Ellas estaba habitau en razón a que existin restus arqueológicus que asina dan fé destis poblamentus tan ancestrais.Enu que creu que nun se ponin d´acordu é ena procedencia du nomi du lugal.

Temus que tel en conta que u nomi apareci, pul u menus; de toas estas maneiras escritu au largu da historia: Elgiam, Elgias Elyas, Elxes, Herjes, Heljes, Herjas, Heljas, Eljas.

Veamus alguns ejemplus.

Pa Domingo Domené Sánchez, enu sei libru “HISTORIA DE LA SIERRA DE GATA”, u lugal das Ellas conta con toas características pa vil d´un poblau vetón y fundamenta a sua postura cua nota 29 escrita ena página 20 du libru dicendu: “Aunque casi todo el mundo (BERJANO, CANILLEROS, VELO Y NIETO,...) identifica a Eljas con Ergastulum, como muy bien dice FRADES GASPAR nadie explica de "dondi sacan tal nomi". Sabemos que existía una gens, algo así como una tribu, llamada Aelciocum (SÁNCHEZ MORENO, E.: Vetones: historia y arqueología de un pueblo prerromano. Madrid, 2000, pág. 233) que podríamos traducir como de los Aelcios, ¿pudieron estos Aelcios vivir en un lugar llamado Aelcia, de donde derivaría Eljas?. En la Edad Media a esta localidad unas veces se le llama Elgias y otras Elyas.

Mais adientri escribi qu´u primel obispu da Ciai (Ciudad Rodrigo), D. Pedro da Ponte, foi confirmau cua bula du papa Alejandro III, ena que se citaban monasterius comu u de “Eltios” que estis monasterius se tenin que entendel comu pequenas igresias pa prestal asistencia religiosa us pastoris qu´anduveran pul estas terras; considerandu qu´u nomi de “Eltios” debía de tratarsi d´un error de escritura cuandu se quería dicel “Ellias”, atravéndusi pul u tantu Domené a dicel que u tal monasteriu se refería a Eljas. Y continúa cu que transcribu da sua man:Creemos que ese monasterio pudo estar en el paraje conocido como San Miguel, en el cercado de “El Rubio” donde la tradición local dice haber existido un poblado, creencia que se ve confirmada por el hallazgo de sillares de muy buena calidad, fustes de columnas y un sepulcro antropomorfo; está además próximo al llamado Camino Real que une San Martín de Trevejo con Valverde del Fresno”. Y finaliza, pa dal mais forza a sua teoría que:Todavía hoy, los habitantes de Eljas cuando hablan de su localidad la llaman, fonéticamente, As Ellas, bastante parecido a las Ellias que proponemos como nombre correcto en la transcipción de la bula papal”.

Florencio-Javier García Mogollón enu sei libru recén editau baju u títulu: “Viaje artístico por los pueblos de la Sierra de Gata (Cáceres). Catálogo monumental.” Dici ena página 104; copiau au pé da letra: “Según opina Paredes Guillén, durante la dominación romana se llamó Ergastulum, que significa cárcel de siervos, de donde derivaría el nombre actual”.

Florentino Parra Iglesias enu sei libru “En el confín de Sierra de Gata”, y tendu en conta u ditu pul Paredes Guillén, deixa enu airi a probabilidai bastanti aventurá de que u gentiliciu “lagarteiru” pudera vil de Ergastulum. “Ergas…ergasteros, lergateros, lagarteros…¿Quién lo sabe?”

Enu privilegiu de confirmación, otorgau pul u Rei Fernandu III “u Santu”, ena fecha de 2 de Abril de 1231, cu que confirmaba us fuerus de Salvaleón; cuandu vai anotandu as lindis du términu de Salvaleón, apareci: “…quomodo vadit recta linea ad Elgiam, exinde per Elgiam ad sursum usqued ad Portum de Ladrones, quomodo dividit cun Navas Frias…”

Pul otru lau, enu sei magníficu y profusamenti documentau traballu sobri SALVALEÓN, publicau u anu pasau enus númerus 12, 13 y 14, con fé de erratas ena página 58 du númeru 15 da revista DETECCIÓN & MONEDAS, u numismátólogu e incansabli investigadol da historia desti u nosu queriu rincón, Enríque Burguet Fuentes, recollía unha leyenda que, según él; se ven contandu de sempris enus fogais y u calol dus braseirus y das chimeneas. Vus anotu u que escribi ena página 15 da publicación 14 de aquela revista:“que el final de Salvaleón se produjo durante una guerra con los vecinos portugueses de la raya, y, que a medida que los portugueses, iban ganando la contienda, los hombres de Salvaleón, quedándose al frente de la lucha, oportunamente, en un último intento de salvación de sus intereses, optan conveniente, dejar escapar a sus mujeres y niños, al pueblo de Eljas, pueblo al que desde entonces se le llamará “las Ellas”, por ellas, aquellas mujeres que huyeron de Salvaleón para refugiarse allí, en las Eljas, por ser el lugar en aquellos instantes, más idóneo y seguro”.

Medianti Decretu de 10 d´Octubri de 1749, u Rei Fernando VI promulgó a creación du Catastro de Ensenada, cu fin de leval a cabu unha reforma fiscal pa sustituil as complicás e injustas rentas pruvinciais pul un solu impostu, a “Contribución Única” que nun se chegó a leval a cabu.

Nesi Catastro de Ensenada, en relación cua villa das Ellas, comenza asina: “En la Villa de las Heljas, del Departamento de la de Alcántara, a veinte y tres días del mes de Agosto de mil setecientos cincuenta y tres años…”

Pa finalizal voy a transcribil u que se dí sobri as Ellas enu “DICCIONARIO GEOGRÁFICO-ESTADÍSTICO-HISTÓRICO DE ESPAÑA y sus posesiones de ultramar”. Se trata de unha obra que recolli información de toas as poblacións de España, foi editá entre 1845 y 1850 pul Pascual Madoz Ibañez y comprendi 16 tomus.

Ena página 469 du tomu VII, editau enu anu 1847 apareci u que sigui: “Este pueblo suele llamarse Herjas y Heljas, variando así la forma de escribirle. En 13 de noviembre de 1340, estando el rey en Valladolid, dio privilegio de donación de la aldea, entonces de Coria, Herjes, al maestre de la Orden de Alcántara Don Gonzalo Pérez y a dicha Orden, con sus términos é con los pobladores que son e fueren, é con la justicia con todos los pechos é fueros é derechos que nos y abemos é aber debemos…”

Quedu aberta a porta au debati, pa que toas aquelas pesoas que lean esti artículu se sintan libris de sacal as suas propias conclusións y vus doi as gracias pul habel chegau hasta aquí.

12 jun 2010

Denuncia de José Luis Martín Galindo.


A mediaus de Maio, D. José Luis Martín Galindo, gran defensol da fala dus tres lugaris que eí he bautizau comu Xalimegu, me envía unha carta cun varius ejemplaris du sei folletu "LA ESTRATEGIA DEL NACIONALISMO GALLEGO EN EL VAL DE XÁLIMA...o las acciones para la absorción lingüistica y cultural de Eljas, Valverde y San Martín de Trevejo".
Dici Martín Galindo que publicó esti folletu pa denuncial y desentrañal as actividais du Bloque Nacionalista Galego(BNG) en colaboración cu ayuntamentu de San Martín de Trevellu; según se dó conta cuandu víu ena prensa qu´u BNG a mediaus de Diciembri du anu 2009, había presentau unha enmenda enu Congresu dus Diputaus au proyectu de reforma du Estatutu d´Autonomía de Extremadura, que se tramita enas Cortis de España pidindu u recuñocimentu da Fala.
Comenza u sei traballu cua pregunta "¿Por qué publico este folleto?"
Contestandu que, enu anu 2007 envió au Presidenti da Junta de Extremadura, grupus parlamentarius da Asamblea de Extremadura y a otras Institucions extremeñas, un informi sobri as pretensions du nacionalismu galegu enus tres lugaris. Pretensions que se confirman cu registro pur parti du BNG enu Congresu dus Diputaus, da enmenda pa que se recuñoza y proteja "A Fala" enu novu Estatutu de Extremadura que se tramina enas Cortis.
Enu folletu publica as actividais qu´us nacionalistas galegus venin desarrollandu desde 1990, pa colonizal linguisticamenti y culturalmenti u nosu territoriu.

28 may 2010

U escudu cuas armas dus Duquis de Medina de Ríoseco.

Hasta hoxi, a casa, na calli Ramón y Cajal, da familia Frade Claros; figura nus folletins comu casa señorial du siglu XVIII, "Casa de los Frades" cu "Escudo de los de Medinacelli", y asina aparecía tamén ena ficha du inventariu du patrimoniu históricu extremeñu da Junta de Extremadura.
Primeiru, pensu que deberíamus de chamala casa de los Frade; o casa dus Fradi quitandu a "s" du final, porque us propietarius levan u apelliu "Frade" en singulal.
Falandu du escudu, tamén teñu as miñas diferencias cu que se ven dicendu y escribrindu.
Levu cerca de dois anus estudiandu sobre esti tema y d´unha coisa estoy seguru. As armas du brasón non representan u linaji da Cerda. A esti linaji, us Reis Católicus, na persoa du V Condi de Medinaceli, chamau don Luis de la Cerda, nu anu 1479 otorgaran u títulu ducal. Duquis de Medinaceli.
Siguindu a ciencia heráldica, u brasón dus de Medinaceli
é d´esta guisa: "Escudo cuartelado: 1 y 4: partido de gules con un castillo de oro aclarado de azur y de plata con un león rampante de gules coronado de oro (Castilla y León); 2 y 3: en campo de azur tres flores de lis de oro, bien-ordenadas (Francia)".
Pa entendermus falandu du lugal; us de Medinaceli, usan un brasón que está dividiu en cru. Enu primeiru y enu cuartu campus temus un castelu amarelu sobre un fondu colorau y un león tamén colorau sobre fondu brancu. Enus campus dois y tres temus tres froris de lis, ben colocás encima de un fondu azul. Miréi a figura 1.
Comu A CRÓNICA me encorseta u traballu, sin mais vo a u meollu, non sin antis ficel patenti u mei agradecimentu a Inmaculada y Pacu que m´ abriran sin niñunha traba, as portas desta singulal casa y dejaran que estudiara sin acotarmi u tempu a vasta retahíla de documentus que puseran enas miñas mans y que foran certeirus pa darmi a lu sobre u tema.
Si mus fijamus na segunda figura, y copiamus au pé da letra, da página 83 du Diccionariu dus hermanus García Carraffa, tomu 29, edición de 1956; vemus: "La rama de los Duques de Medina de Ríoseco usa las armas del Infante don Fadrique, Maestre de Santiago, que son: Escudo mantelado 1º y 2º, de gules, con un castillo de oro, y la manteladura de plata, con un león rampante de gules".
En "román paladino", escudu mantelau é aquel que enu mediu de arriba empeza unha raia vertical que mentras baja se parti en duas líneas tortas que buscan us dois laterais du escudu.
Us duquis de Medina de Ríoseco venin da segunda rama real de Castilla. Esta rama a encabeza u fillu que tuvu u Rei D. Alfonsu XI cu doña Lionol de Guzmán. Esti fillu se chamaba don Fadrique, Mestri da Orden de Santiagu, que foi mortu pur ordin de sei hermanu u Rei don Pedru I "u Cruel". D. Fadrique foi padri de dois fillus y unha filla. A sua morti, sigui u linaji sei fillu, que se chamaba Alonsu Enríquez y que tuvu 12 vástagus entre fillus y fillas.
Cu esta proli y sendu genti tan principal tuveran que desparramarsi mutu.
Enu catastru de Ensenada que figura nu archivu históricu municipal de Valverdi du Fresnu apareci D. Antonio Henríquez, viciñu de Salamanca, que percibía un censu impostu sobre us bienis de propius du nosu lugal.
Nu mismu catastru figura D. Joseph Orttigosa, cuñau de D. Antonio Henríquez que gañó un pleitu na Real Audiencia de Valladolid pur u que, entre otrus bienis du sei difuntu sogru D. Antonio Nicolás Henríquez de Guzmán, le deran a casa sita ena calli da Igresia du nosu lugal, pur sel curadol dus seis cuñaus, Enríquez; menoris de edai.
A familia Frade ten un inventariu tasau, pa dividil y repartil us bienis que dejó un antecesol da familia; u doctol D. M iguel Carrasco Alonso, que morreu en 1864. Nesti documentu aparecin cubertus, entre elis seis cutelus cu mangu de prata que levan grabau u nomi D. Antonio Henríquez.
Falandu de novu du escudu. Enu da casa dus Fradi, figura 3, cus retoquis de colol qu´ei fici sobre a fotu, siguindu a definición dus hermanus García Carraffa; vemus cu león mira pu otru lau, que será debiu a qu´u canteiru u copiara de un sellu o anelu, ondi as armas se graban u revés.
De toas as maneiras, a casa está ondi antis pudera chamarsi a calli da Igresia, ten escudu cuas armas dus Enríquez y está timbrau cu coroa.
As coroas igual qu´otrus elementus da heráldica son diferentis si se fala de marquesis, condis o duquis. Nesti casu, a coroa que timbra u escudu da casa dus Fradi é unha coroa ducal.
Resumindu, u escudu leva as armas dus Enríquez de Castilla y enu timbri unha coroa ducal que mus fala dus duquis de Medina de Rioseco y non dus duquis de Medinaceli.

19 may 2010

"Entre línguas".

U pasau 15 de Maio, día de San Isidru, as oitu y media da tardi, ena sala du Centru Social Integrau, situ ena Calli Levadiña, y formandu parti dus actus du 3º Xálima Cultural, qu´organiza u Ayuntamentu de Valverdi du Fresnu, du 14 au 21; foi presentau pur Joao Aveledo, Eduardo Maragoto y Vanessa Vila Verde, autoris da obra; a película cu títulu: ENTRE LÍNGUAS.
Nesta obra sayin falandu viciñus de lugaris fronterizus cun Purtugal, das pruvincias de Zamora, Cacris, y Badajó; entre elis, viciñus das Ellas, San Martín de Trevellu y Valverdi du Fresnu, dandu as suas opinions de pur qué falamus asina y de ondi mus poi vil esta fala.
Tamén cua película, proyectaran un documentu que termina cua entrevista feita a Xosé Henrique Costas, Profesol da Universidai de Vigu; principal defensol da procedencia galega da nosa fala, quen manifesta qu´a nosa terra foi poblá pur galegus y leonesis, us cuais se mezclaran cuas persoas que pur entoncis vivían nesti valli.
A obra ten duas partis. Unha primeira oblea (CD), a modu de reportaji recorrendu us pueblus fronterizus y unha segunda incluindu entrevistas que quedaran fora du reportaji y chaman us autoris "documentos". Si alguén tuvera interés pur esta obra, a tenin posta a venta.
Aquí siguiu pudeis vel unha mostra du reportaji.

5 may 2010

Otrus Idiomas

Tendu comu pretestu a celebración du día du libru; a finais du pasau mes d´Abril; a Escuela Oficial de Idiomas de Plasencia levó a cabu pur tercel anu siguiu a actividai de Talleris: "Otrus Idiomas". Esti anu us talleris foran de árabi, fala, lenguaji de signus y rusu.
Ena Escuela Oficial de Idiomas se ensina alemán, francés, inglés, italianu y purtugués y desean, cu estas actividais, cuñocel y acercarsi a otras lenguas, que son a manifestación da diversidai de culturas da humanidai y baju a premisa de que toas elas tenin u mismu valol, porque toas son unha seña de identidai das comunidais que as falan y acercarmus a elas é chegal a ca unha desas comunidais y sabel un poicu mais de nos mismos; tal y comu me dicía u coordinadol D. Federicu Alonso u 28 d´Abril, día que tuvi u honol de participal enus talleris cua presentación da fala das Ellas, San Martín de Trevellu y Valverdi du Fresnu y as suas variantis lagarteira, mañega y valverdeira, según u lugal enu que se fali.
Ademais de dal a cuñocel a nosa fala y de interpretal cua ajuda da miña paisana Antonia Carrasco Andrade u "diálogu d´unha parella de octogenarius", que perteneci a obra de Isabel López Lajas, nacía en Valverdi du Fresnu enu anu de 1884 y que morreu enu anu de 1967. Obra publicá baju u títulu Seis sainetes valverdeiros, pur Henrique Costas González, - Edicions Positivas - en Febreiru de 1998. Tamén fici pa velu enu tallel da fala, esti videu que he subiu a youtube baju u títulu Otrus Idiomas.

3 mar 2010

Us Ministrís da Serra.


U pasau Sábadu, día 27 de Febreiru, a isu das seti y media da tardi, en a Igresia Parroquial "Nosa Senhora da Asunción" asístí au magistral concertu de música sacra dus siglus XV y XVI cun a que nus deleitaran US MINISTRÍS DA SERRA.
Comu reza en u folletu que nus deran antis de comenzal u concertu, us ministrís eran músicus profesionais que a petición de us cabildus das catedrais, as hermandais religiosas o as parroquias, tocaban en distintas celebracions religiosas, así comu en bautizus, bodas, enterrus a petición de particularis.
US MINISTRÍS DA SERRA e un grupu que naci comu idea de u nosu paisanu Manuel Pascual, cun u fin de rescatal aquela velha tradición. Esti grupu musical ademais de revivil un´a antigua profesión descunhocía en estis días, tamén nus deleitan cun us medievais acordis que sayin de instrumentus tan extranhus hoixi pa nos comu son: A espineta, a chirimía y u sacabuchi.
U concertu u titularan "Agenda defunctorum" cun u que conmemoran us 450 anus da morti du compositol extremenhu Juan Vasquez, que naceu en Badajoz a principius du siglu XVI. A Agenda defunctorum e un´a obra de esti autol.
U grupu musical creau pul Manuel Pascual, baju u nomi de US MINISTRÍS DA SERRA u componin:
Linde Van der Veken, que naceu en Flandes y é licenciá en Musicología pul a Universidai Católica de Lovaina (Bélgica).
Jesús Alberto Domínguez Pérez, de Cáciris. Diplomau comu Maestru en a especialidai de Educación Musical pul a Universidai de Extremadura.
Félix Alberto García Hidalgo Barquero, de Don Benitu. Licenciau en Historia y Ciencias da Música pul a Facultai de Geografía e Historia de Salamanca.
Manuel Pascual. Terminaus us seis estudios de Música Clásica, fizu a especialidai en dirección e interpretación da música antigua en u Departament de Músique Ancienne de Toulouse (Francia), dispois en u Conservatoire de Músique de Ginebra (Suiza) y en a Iniversidai suiza "Schola Cantorum Basiliensis". A pesal de sel un zagal novu ten un´a larga carreira musical habendu grabau 8 discus, feitu bandas sonoras en varias películas y obras de teatru.

25 feb 2010

IV Semana das Lenguas.

A Escuela de Educación Infantil y Primaria "ALFONSO VIII" de Plasencia, esti anu celebra desde u día 22 de Febreiru hasta u día 26 du mismu mes a "IV SEMANA DE LAS LENGUAS".
U Directol de esta Escuela D. Javier Juanals ha ditu que dandu a cunhucel oitras lenguas y oitras culturas, se ensina a us zagais y as zagalas a convivil en a diversidai y a sabel respetal a oitras pesoas y oitras culturas.
As actividais de esta presente semana se centran na FALA, U COREANU, U ROMANÍ, U ALEMAN y U LENGUAJI DE SIGNUS.
U día 22 de Febreiru se dedicó a FALA y tuvi a enormi satisfacción de participal a u largu de toa a minhán departindu cun us alumnus de ditu Centru.
Comu complementu edití un vídeu utilizandu comu guía de partía un´a presentación que en u 2001 fici pa a Asociación de vicinhus de u lugal.
He subiu un´a versión adaptá pa internet a Youtube que vus pegu aquí bebaju pur si tindis interés en vela.

A u largu de a media hora de u recreu, se ficu nu patiu de a Escuela a Gran Pegá de saludus, que cunsistía en completal un gran mural cun distintas expresión das diferentis lenguas que se tratan en a semana.
Oitras pesoas que participaran a u largu de a minhán dedicá a FALA foran, u Administrativu de u ayuntamentu de San Martín de Trevellu Carlos Máquez y as nosas paisanas Sara e Inmaculada, duas maestras que traballan en a Escuela "Alfonso VIII" y que nus deleitaran cun un´a entrañabli adaptación en FALA, feita pur elas mismas; de u popular contu infantil "CAPERUCITA ROJA".
Si queréis sabel algu mais en relación cun esta Semana, tindis a posibilidai de consultal as nuticias de Extremadura du día 24 de Febreiru, a partil du minutu 13:30 de u vídiu que tamén vus incluyu agora, o ficendu clic sobri u nomi da Escuela que apareci en u comenzu de esti escritu.

Noticias de Extremadura. Informativo Territorial de Extremadura. (24/02/10)


31 ene 2010

A FALA, UNMA LENGUA ATRAPÁ NU TEMPU.

A fala unma lengua atrapá nu tempu.
Se trata de un reportaji de Jero Moreno que foi emitiu nu programa "La 6ª. Noticias".



Aquí tes oitru vídeu sobri u Valverdeiru, u Lagarteiru y u Manhegu, as tres maneiras de falal a nosa FALA que ei bauticí na minha página personal sobri u nosu lugal comu XALIMEGU. U bautizu tuvu éxitu. Ya se encontran traballus sobri A FALA na Internet, baju a denominación XALIMEGU.

26 dic 2009

De noblis valverdeirus.

U linaji Cid en u nosu lugal.

Mutas vecis, u mei interés en indagal sobri un asuntu determinau ten a sua motivación en as pincelás que sobri u particulal da u nosu paisanu D. Florentino Parra, en us distintus traballus publicaus sobri u nosu lugal y u sei entornu. “EN EL CONFIN DE LA SIERRA DE GATA”, impresu en Cáciris, en u anu de 1993, cun referencia a us noblis que viviran en Valverdi, dici D. Florentino, na página 21 “Además del ya citado don Juan Cid de Orta, del que sabemos tan poco,…”

Uma vez que D. Florentino encendi a mecha, u mei interés é seguil aportandu aceite a candela pa mantel a luz que ilumini a us que queiran profundizal; en esti casu, en relación cun us noblis que alguma vez residiran aquí.

De entre elis, temus a uma familia que perteneceu a u linaji Cid.

Us hermanus García Carraffa en u tomu vinticuatru de u sei “DICCIONARIO HERÁLDICO Y GENEALÓGICO DE APELLIDOS ESPAÑOLES Y AMERICANOS”, impresu en Madrid en u anu de 1926, comentan que había varias ramas cun u apelliu CID aunque nun tinhan relación de parentescu entre elas. Alguns miembrus de as lineas que moraban en dois concellus du partiu de Orense probaran a sua fidalguía duranti us siglus XVI, XVII y XVIII en a Real Audiencia y Chancillería de Valladolid. Duas líneas galegas se foran a vivil a primeira a Orense y a segunda a Portugal.

A finais du siglu XV, uma familia Cid, que tal vez descendera de a casa galega, ya vivía en Zamora.

A esta familia de Zamora perteneceu Hernán González Cid que casó cun Joana da Silva; que pur u que he podiu sabel, da documentación consultá na Real Audiencia y Chancillería de Valladolid; viviran na ciai de Lisboa. Foran padris de Joao González Cid que se uníu en matrimoniu cun Lionor Dias y tuveran un fillu chamau Antonio Dias Cid que cun María de Horta, sua esposa, procrearan a Miguel, a Juan, a Josefa María y a Jorge Cid de Horta.

É posibli que Joao y Lionor se vinheran a vivil a Valverdi en compañía de u sei fillu Antonio, a sua nora y netus, a finais du siglu XVI y que en esti lugal ostentaran certa notoriedai ya que a mayoría das zagalas nacías a finais de esti siglu y a primeirus du siguienti, que se bautizaran en a Igresia Parroquial, levaban pur nomi “Leonor”.

U netu Miguel, figura comu padrinhu de bautizus en Valverdi a primeirus du siglu XVII y Jorge, foi vicinhu de Valverdi que ganhó u día 7 de Diciembri de 1625 uma ejecutoria de nobleza en a Real Audiencia y Chancillería de Valladolid.

Entre us fundamentus que se alegan na ejecutoria de nobleza, se dicía que se distinguían en u reinu de Portugal de us plebeyus en as ropas - vistían toa clasi de génerus de sedas - nun pagaban impuestus, comu tamén se sabía que nun pagaban en Valverdi, ni en Zamora; dondi había siu admitiu en u gremiu de us fillusdalgus de sangri, realizandu oficius públicus honrosus de esti estau y gremiu. Ademais, us testigus lisboetas acreditaran que u sei bisabuelu Hernán González foi caballeiru du “Habito de nosso Señor Jesus Cristo”.

U Habito de nosso Señor Jesus Cristo foi creau en Portugal pur u rey D. Denis, cun u fin de preserval u patrimoniu y u espíritu da malográ Orden de us Templarius, sendu confirmá esta nova Orden por a bula du Papa Juan XXII en 14 de marzu du anu 1319.

Jorge foi padri de Juan Cid de Horta, u nobli que menta D. Florentino en u sei libru. Esti D. Juan Cid de Horta, tal vez se volvera a Zamora duranti certu tempu, dondi ejercería en calidai de Regidol de dita ciai. Se sabi tamén que levantó uma companhía de Cabalus Corazas, habendu empenhau toa a sua hacienda en esta empresa, cun a que sirviu comu Capitán duranti seti anus a u reinu, hasta que foi feriu y morreu das secuelas das lesions, dejandu a sua mullel viuda cun cincu fillus.

Ésta era Dª. Mariana de Ledesma, en nomi da cual un de us cincu fillus, que se chamaba D. Juan Cid y Ledesma; solicitó carta requisitoria de fidalguía alegandu que en u anu de 1642 entraran us portuguesis en Valverdi, saquearan a casa de us seis padris, les robaran, levándusi to u que en ela tinhan: mueblis, ropa branca, joyas de prata y de oiru, trigu, tapicerías y papeis, especialmenti a carta de fidalguía; ademais de verterlis u vinhu y u aceiti y dejandu toa a casa arrasá igual que as du restu de u lugal. Esta incursión, foi uma de tantas que a u largu de a raya se ficeran cun motivu de a Guerra de Secesión portuguesa, que tuvu iniciu en u anu de 1640. Comu consecuencia de éstas, a viuda quedó en indigencia, contandu comu medius de sustentu umas fincas cerca da fronteira, que nun explotaban pur meu a que volveran a entral us portuguesis ficendu de as suas.

Aquel fillu de D. Juan Cid de Horta, chamau D. Juan Cid de Ledesma se casó cun María Carrasco, cun a que tuvu a D. Juan Cid y Carrasco, a u que, de u sei matrimoniu cun Dª. Petronila Valdenebro; le naceu D. Juan Cid Valdenebro. Soy de a oponión que a casa que apareci en u Catastru du Marqués de Ensenada a nomi de D. Juan Cid de Horta, debería figural a nomi de u sei netu D. Juan Cid Valdenebro, ya que D. Juan Cid de Horta viviu na primeria mitai du siglu XVII y u Catastru é de mediaus du siglu XVIII.

U netu de D. Juan Cid de Horta, se uniu en matrimoniu cun Dª. María Vera y Macacho. Ésta pertenecía a familia de us Macacho residentis en Valverdi, de entre us que apareci en u Catastru de Ensenada D. Blas Silverio Macacho, en u apartau de “Notarios Apóstólicos”; cun a profesión de Procurador y Abogado. Otru Macacho, que se chamó D. Cristobal José Posadas Macacho apareci comu Alcaldi y Castellanu du Castelu y fortaleza de a Villa de Curiel y Regidol de a Casa du Excelentísimu Sr. Duqui de Bejar, en u anu de 1735.

Du matrimoniu de Juan Cid Valdenebro y Dª. María Vera y Macacho naceran us hermanus Blas y Juan Cid y Vera.

Blas Cid y Vera, graduau pur a universidai de Salamanca, siguiu us pasus de us seis antecesoris, comu así se acredita en uma petición de examen de Abogau, que elevó en u anu de 1785 ante u Real Consellu de Castilla.

Estis dois hermanus valverdeirus Blas y Juan, presentaran en un pleitu de fidalguía, en u anu de 1788 en a Real Audiencia y Chancillería de Valladolid, a ejecutoria ganhá pur u sei cuartu abuelu Jorge Cid de Horta, en u anu de 1625.