31/01/2012

¡Viva San Bras!


Un anu mais, celebramus a festa cu mais solera enu nosu lugal.

Se disfruta cua misma ilusión pur mayoris y pequenus, peru ei le pidí au Santu que comu vinha cua Candelaria, mus ilumininara y dera lustri au nosu pescozu cu fin de que mus fijemus y estemus atentus en comu, sin darmus conta; vamus perdendu esta fala que tantu queremus y que mus distingui.

Pur estas festas era costumbri dicel:
“Viva San Bras cua gorra pa tras.”

Pa mí esta expresión me dí mutu de comu se vivía a festa pur entoncis. “A gorra pa tras” me fala da carreira cuas caballerías zunindu, peru tamén me fai vel qu' us nosus guelus dicían “San Bras.”

A vecis mus punhemus a falal y pensamus que nos somus us que cortamus ben u valverdeiru y criticamus a quen non di as palabras comu nos. Sería vo qu' igual que criticamus a aquelis que falan distintu, puséramus un poicu d' atención enu que nos mismus estamus falandu y mus daríamus conta cuantas patás damus a nosa propia fala tos.

Cuántas vecis oivimus esi fala mediu manhegu o mediu lagarteiru y sin quital u méritu a nosa variedai, mus chama a atención un' a palabra que nos ya non dicemus da misma maneira qu' us nosus vicinhus.

Isu sin contal qu' otras vecis se poi escutal, “que va a dicel esi, si non ha aprendíu todavía a falar igual que nos.” Cuandu u que pasa é que nos tamén hemus perdíu muta esencia da nosa tradición falá.

Cua fala pasa igual que cua festa. Us tempus van cambiandu y cambian tantu que, pasaus certus anus; a festa de San Bras tendrá muy poicu que vel cu que mus contaban us nosus padris.

Si us nosus guelus huberan ditu San Blas, non huberan podíu rimal cu “pa tras”; huberan rimau a la chinesca. Peru pur aquelis anus non gozaban d' aquesta nova influencia cultural.

Aquelis qu' inda contéis cu persoas de avanzá edai enas vosas casas, ficelis refrescal a memoria, é fácil que mus levemus sorpresas.

Fechal a porta é u contrariu de dejala aberta, peru mutas vecis ena conversación du día a día ya non dicemus fecha a porta. Dicemus cerra a porta.

Cuantas vecis cuandu alquén dí ei non fagu isu. Logu espetamus ya estás falandu lagarteiru.

Us nosus guelus tamén dicían agó y fago igual que dicían Bras y praza. Asina se recolheu en trabalhus de investigadoris de principus du siglu pasau. Tamén a nosa paisana Isabel López, asina u dejó escritu enus seis sainetis valverdeirus.

Me gustaría qu' a festa non cambiara tantu, que non parecera a que inda mutus hemus cunhocíu de pequenus. U mismu deseu pa fala.

Disfrutéi cu soidi y boa alegría das festas mentras a vo en gritu digu: ¡VIVA SAN BRAS CUA GORRA PA TRAS!”

28/01/2012

De linajis valverdeirus.


U día 26 de diciembri du anu 2009 subí nesta bitácora un trabalhu que cu títulu “De noblis valverdeirus”, daba a cunhocel u qu' había conseguíu sacal a lu, dispois d' un largu procesu de busca en distintus archivus; sobri u linaji Cid. Familia de noblis que viviran e nu nosu lugal y que dejaran a sua impronta ca.
U ficía animau pur demostral qu'as coisas importantis que mus atanhin a nos, podemus dicelas en valverdeiru aunque non cheguin cu tanta facilidai a aquelas otras persoas que non falan igual que nos.
Han pasau dois anus d' aquela fecha y sintu a gran alegría de manifestal a cuantus se dan un' a vorta pur esta bitácora, de qu' aquel trabalhu tamén se ten en conta fora du nosu lugal.
É asina qu' enu númeru 27 da revista D&M – detección y monedas – Noviembri Diciembri 2011, se publica esti artículu a nivel nacional, en castelhanu y cu as ampliacions que me permitiran tantu us datus de que disponhu agora, asina comu a predisposición du equipu de redacción desta revista que me do toas as posibilidais pa impimil us resultaus sin problemas d' espaciu.
Si non contais cua revista y tindis interés en disponhel desti númeru, podéis solicitalu, tal y comu se vus indica aquí:  Puntos de Venta.
Si u que queréis é consultal u artículu dus noblis valverdeirus en castelhanu, podéis bajalu da página da Biblioteca Virtual de Sierra de Gata, clicandu nesti enlaci:  U linaji Cid en Valverdi.

23/01/2012

Biblioteca Virtual du Centro de Estudios Sierra de Gata.


En abril du anu pasau -2011- se reuniran en Villasbuenas de Gata investigadoris y escritoris de Serra de Gata, nesa reunión tuvi u honol de participal. Enu desarrolhu da misma se chegó au acordu de formal un´a comisión gestora pa creal un´a asociación cultural.

Dispois das gestions necesarias, foi da d´arta ena Consejería de Administración Pública, a asociación Centro de Estudios Sierra de Gata (CESGATA) pa recopilal, preseval y dal a cunhocel u patrimonu documental.

A primeria iniciativa que pusu en funcionamentu esti Centru, é a Biblioteca Virtual, ena que tos us mesis se recomenda un´a obra, tamén as persoas podemus sugerir obras o comunicarmus cu centru; asina comu bajal a documentación oportuna pa envial enu casu de que queramus ficermus socius du Centru.

A Biblioteca está dividía en seti seccións, que vus explicu:

BIBLIOTECA DIGITAL.
Aquí se van recopilandu tos us artículus y trabalhus que estén digitalizaus, relacionaus cua Serra de Gata.

FONDO CLÁSICO.
Se relacionan us documentus, obras y artículus non digitalizaus, de escritoris e investigadoris que tenhan interés históricu, artísticu o cultural y que se podin compral enas librerías o consultal enas bibliotecas públicas.

RECURSOS DIGITALES.
Se trata de enlacis a obras que se podin consultal ena internet.

FOTOTECA.
Sección ena que podemus colaboral subindu as nosas fotografías que tenhan un valol especial pur a sua antigüedai o pur u sei conteníu.

FONOTECA.
Inda non ten ninhun´a coisa, peru suponhu que será pa relacional aquelis documentus sonorus cu relevancia ena Serra de Gata.

LA CRÓNICA.
Ten enlacis a us distintus númerus da Crónica da Serra de Gata, que ya dejó de editalsi, pur si alguén desea bajarsi, pa consulta en formatu pdf.

CESGATA.
De aquí te leva a página propia du Centro de Estudios de Sierra de Gata, enu que se explica qué é u Centru, se mostran us estatutus, us órganus de gobernu, us miembrus y colaboradoris, as formas pa ficersi socius y pa contactal cu Centru.

Ena próxima entrá que faia nesta bitácora, vus daré cunhocimentu dus distintus artículus y obras relacionaus cu Valverdi y a nosa fala que podemus consultal nesta biblioteca digital.

16/12/2011

En lagarteiru.


É un´a pena que non esté enteiru y cu boa calidai.
De toas as formas, a mostra mus da a cunhocel un´a típica reunión mentras se fai a matanza.
Costumbri que se vai perdendu, ena que varias persoas de familia y vicinhus, se reunin pa pical a carni du cuchinu, preparal a proba (u probu), y ficel us churizus, as murcelas, us jamons y u restu da chacina.
Nestas faenas se usaban grandis caixas de meira (madeira), chamás artesas enas que se adobaba a carni. Antis, a matanza se levaba a cabu ena parti da casa dondi estaba u fugal, enu que se punhían as tripas, dispois d´ habelas lavau enu ríu, dentru da olla y ésta sobri us estrenis chea de agua que fervía cuas tripas dentru, pa desinfestalas antis de enchelas cua proba du chorizu u da murcela. A farta de estrenis, o pa aproveital milhol u fogu, tamén se colgaban us perois enas lharis, dondi se diba ficendu a cucinha, se quentaba a agua, o se mantía quenti a cumía ya feita.
Nesta representación podemus vel que pa quital u fríu du corpu, mentras se faenaba; bebían aguardienti.
Esti saineti, é obra d´un lagarteiru. Se representó enas festas d´agostu du anu 2010.
Si sabéis du autol y si existi algún vídeu de milhol calidai ena re pa enlazalu, vus agradecería que mu ficeráis sabel.

13/10/2011

Du qu´en otrus tempus foi Valverdi.

Un´a ve mais me permitu publical un textu inéditu de mei padri Segundu Corredera, enu que recolhi de forma amena coisas que diba recopilandu relacionás cu lugal.

Nesta entrá se fala sobri u asesinatu d´un cura. Au final du textu vus ponhu u enlaci au mei trabalhu d´investigación sobri u asesinatu du cura, que publiquí enu sei día nesti mismu blog.

U textu é comu sigui:

Dicin qu' us pobladoris desti lugal eran originarius du antiguu lugal de Salvaleón, pueblu que se falhaba situ nu mediu das ajuntas dus ríus Basádiga y ribeira das Ellas. Inda se podin vel restus da muralha y da ermita de San Bartolomé. Ésta s'encontraba de frenti da praza de Salvaleón, du otru lau da ribeira das Ellas. Du otru lau du ríu Basádiga está u tesu dus Tirus. Falaban que nesti lugal dondi inda se falhan us restus da muralha, era un lugal encantau dondi nun se pudía dil de noiti purque seían encantus de maneira de grandis culebras. Dicin tamén, qu' as campanas se falhan nu fundu du pozu das campanas da ribeira das Ellas.


Tumba antropoforma en finca puru caminhu da Canhá.
Se fala y é certu que nu nosu campu de Valverdi, en distintus parajis; se falhan sepulturas de pedra y buracus de minas. Enun destis buracus s' encontra un grandi tesoiru peru nun se poy bajal la. Uná ve ya quiseran ficelu y colgaran un homi mitiu enun cestu y tuveran que subilu insiguía pur culpa dus musquitus. Tamén hay uns vieirus de dondi pareci sel us antiguus sacaban minerais, que lavaban nu ríu Sobreiru que quel dicel: "riu sobri oiru".

Nu coitu du Siganu dicin que hay un' a pedra cua media luna.

Us mais velhus desti lugal, contaban tamén qu' una ve ocurríu un casu cun cura. Diba a ermita du Espritu Santu, le seiran dispois de pasal u barrocu "campanina", sitiu da fonti Peligru; uns ladrons y dispois d' atalu u levaran a fonti du Cura, dondi dicin le deran de bebel. Siguindu u caminhu, chegaran cu el au altu da serra da Marvana, dondi falan foi mortu nu sitiu cunhocíu comu a "mata du cura". To istu nun sin antis interesal us ladrons cua familia un rescati sirvindu de recadeiru un tal "tíu Espuela". Cuandu us ladrons se falhaban enun lugal de Portugal, un' a partía dus mozus mais valentis desti lugal, foran en busca delis armaus cus palitroquis y otras ferramentas y afoicis. Cuandu us trujeran y foran juzgaus, us ajusticiaran ena Cru dus Términus, que s' encontraba nu altu du Tesu Rutu y alí mismu us enterraran. Nun fai mutu tempu, inda estaba alí a cru y un' a montoneria de terra dondi debaju foran enterraus.

Dispois de pasal to istu, cualisquera du lugal que tinha que dil u Espritu Santu, cuandu pasaba puru sitiu dondi us ladrons apañaran au cura, tinha qu' agarral un' a pedra du caminhu tirándua nu mismu sitiu facendu un' a montoneira delas.

Comu hemus falau dus mozus mais valentis du lugal, entoncis alguns eran muy jándalus. Ei sendu pequenu le uiví un día un´a palreira a dois velhus que espritaban u sol na praza. Ninhún dus dois levantaba un´a vara du solu. Ya us probis eran ringaus, seguru puru pesu dus anus y us mutus trabalhus pasaus. Sustribaus contra a paré, apoyaus en tortas cayás de carbalhu, un le dicía au otru:

- ¿T´acordas Gelitu aquel día que fuimus as cepas, cas arrincamus na corta da Tuirinha, mais arriba da Malmadura y vinhamus chegandu as Encrucilhás, a minha faca qu´era canúa, me tiró cua carga y me reventó u barquinu d´agua? Ei me pusi feitu un perru, me caguí en "Crista", apanhí u cabestru, le apretí ben as barbelás, le mordí nu pescozu y me quedí cua boca chea de pelus da crin. Logu tembraba comu un´a berga, se mixaba toa, le soaba u bandulhu y se pusu a eital buralás.

Logu le diju u Gelitu:

- Sí, Anés, si m´acordu d´aquilu y desdi aquel día te quedaran u moti de "Andrés u Caninu".

Logu le diju u Angelitu au Andrés:

- ¿Nun t´acordas cuandu díbamus a sel sordaus, aquela noiti da ronda que fuimus a cantal debaju du corredol da Goya, que vivía na calli da Fontinova, que ey le canti: "Si te pregunta tua madri quen t´ha rotu u mandil, dili qu´ha siu un sordau cua punta du fusil"? ¿Qu´ela en cuantis mus barruntó, insiguía bajó as escaleiras de traba, do media volta a chavi y s´abríu a porta, aparecendu a Goya cun pratu de perrunilhas y un´a panilha d´aguardienti? Tinha us cordons dus justilhus sortus, u refaju desabrochau y us pes descalzus. Mus pusimus comu un´us burrus, tu empurriasti un poicu, ela se ríu, mus cumimus as perrunilhas, mus bebimus a aguardienti y mus quedó plantaus.

¿Y d´aquel día cuandu estábamus en Melilha, aquela moira que se chamaba Casia, que vendía agulhas y nuvelus de linhas, que mus engalhotamus. M´ha leví detrás d´un´as figueiras chumbas y m´ha furí?

Logu le contestó u Andrés:

- Ey nun ví si ha furasti u nun ha furasti, peru si ví que tu vinhas cuas pelnas zambras y ela se sacudía u porvu. Qué panzá de ril mus dimus cuandu tu Gelitu me dicías, vamus correndu pa tienda que vanin a tocal "Reteta" y ei te diji nun é reteta, é Retreta y desdi aquel día te quedí Angelitu u Zambru.

Cuandu us dois se rían distu, chegó otru velhu dicendu:

- Boas tardis.

Y siguíu:

Papel de lial pa ficel cigarrilhus.
- Acabu nesti instanti de vel a "Pitiscu" nu relhanu. Pa dilmi pa casa me do pur vil pura praza, peru au velbus aquí impinaus, me diji: aquelis dois lipendis juntus nun podin tramal coisa boa y vinhi a cheiral pul vel que facíais.

U Caninu respondeu:

- Cuntábamus as coisas d´en tempus, das que tu nun ques uivil ni facías de mozu, pur isu te chamaban "Curinha".

Logu aquel que le chamaran "Curinha", meteu a man nas vortas da banda, sacó un´a bulsinha, un librilhu du rey d´espás, un guixarru de pedraneira, un trapu rebulhau cun linhas facendu de mecha y un´a argola de ferru. Ficeran un cigarru ca un. Pusu a mecha encima du guixarru, dó un golpi cua argola de ferru, fizu lumi na mecha, encenderan us cigarrus y fumaran us tres.

Enlaci a:  Asesinatu du Cura Párrocu.

28/07/2011

Valverdi.

U día 7 de juliu de fai dois anus subí a entrá que baju u nomi de "VALVERDI ¿Pur qué u (a) chamamus Valverdi du Fresnu?" daba a minha opinión cu respectu a cuantu ei cunhocía sobri u tema.
Amanecendu en Valverdi.
 Esta misma entrá foi publicá ena edición correspondienti a Juliu du mismu anu da Crónica Sierra de Gata, sección US TRES LUGARIS.

Agora, gracias a mei padrinhu Enrique Burguet que me do a cunhocel dientri da Editora Audio&Visual Factory y cu as portas que me abríu a redactora Anna Ventayol, he vistu cumpliu un dus meis sonhus. Nesti casu ca idea que ei tenhu du nomi du nosu lugal poda chegal au cunhocimentu de muta genti.

A editora Audio&Visual Factory publica a rivista "D&M detección y monedas", a primeira rivista a nivel nacional pa us aficionaus aus detectoris de metais, a numismática, a investigación histórica y u coleccionismu.

Enu númeru 25 que seiu publicau nesti mismu mes de juliu apareci u artículu sobri u nomi de Valverdi, en castelhanu u que da posibilidai de que mais genti poda leelu y debatilu.

Ademais he contau cu mais espaciu pa publicalu u que facilita a compresión pa quen u lea dau que está menus resumiu y conta cu a relación das fontis enas que he bebiu pa ficelu.

Quen queira disponhel du númeru compretu da rivista, poi vel as formas de compralu entrandu ena web da rivista que tindis arriba.

Si queréis solu contal cu artículu, pinchéi encima du enlaci que vus ponhu aquí debaju.

VALVERDE ¿Por qué la denominamos Valverde del Fresno?

Deseu que vus gusti. Si alguén ten otra opinión o datus que contradigan u que ei defendu, me gustaría que me dera a cunhocel as suas pesquisas o fundamentus.

13/07/2011

Us tempus cambian.


Repartu de correu motorizau.

Han cambiau mutu us tempus de fai cen anus pa ca, tamén cu que respecta au serviciu de correus.
U Vernis día 18 de noviembri de 1910, enu diariu CORRESPONDENCIA DE ESPAÑA, edición da minhán y sección “Buzón de Provincias”; se reproducía a queixa de varius vicinhus valverdeirus sobri u serviciu de correus purque habían pediu qu' u peatón que facía u serviciu diariu se detuvera en Valverdi un'a hora, pa puel contestal enu día a correspondiencia urgenti, dicendu qu'a medía sería recibía cu aplausu, sobri to puru comerciu y puras dependencias oficiais comu u ayuntamentu, aduanas y carabinheirus.
Us vicinhus dijeran qu'a contestación foi comu dalis cua badila enus nudilhus, purque en lugal de qu' u peatón aguantara un'a hora, ordenaran que durmira en Valverdi.
Desta forma quedaran piol qu'antis purque se perdían 24 horas mais pa seida das cartas, causandu un perjuiciu ben notoriu, molestandu, de forma inútil au modestu empleau que conduci a valija y perjudicandu as Elhas y a San Martín, aus que tamén alcanzaba esti novu retrasu d' un día.
É pur isu que cua queixa pidían qu' as coisas volveran au estau enu que se encontraba antis das gestions realizás.
U día de San Bras du anu 1927 u ayuntamentu pur unanimidai acordaba pidil a Dirección General de Comunicaciones, que se creara ena vilha un'a estafeta de correus cu caja postal d'ahorrus.
Dois anus dispois se acorda incluil enus presupuestus municipais u créditu extraordinariu pa leval pa dientri a construcción da casa du serviciu unipersonal de correus y telégrafus.
D' aquelis primeirus tempus a agora ha choviu mutu.
Mónica. Agenti de repartu motorizau.
Belarmina é a empleá que mais tempu leva ena oficina y me conta qu'antis cuandu sei padri era u carteiru a genti esperaba cu impaciencia a que chegara, que pur certu nun tinha horariu. Había muta genti vivindu enu campu que subía us dumingus y era nesis días cuandu recolhían as cartas, algún paqueti o ponhían un giru postal pa u filhu que estaba prestandu u serviciu milital.
Había cuatru persoas trabalhandu pa oficina, duas a tempu compretu y duas a tempu parcial, cu horariu au públicu mais ámpliu du que se presta agora.
Que si ben a genti utiliza otrus medius pa comunicarsi, hay mutu mais correu qu'antis.
Que ha lutau mutu pur conseguil milhoras comu a da oficina o a motu de repartu. Recorda cuandu pur falta de presupostu tinha que alquilal cocheiras enas que pasaba muta vergonha pur u estau tan lamentabli du serviciu.
U nucleu de población de Valverdi hoxi é muy extensu y non se podía repartil cu agilidai toas as cartas.
Esta minhán a primeira hora se preparaban pa faena Paco u lagarteiru, que ven realizandu tareas d' oficina y de repartu de forma temporal, y Mónica.
A primeirus de febreiru desti anu se creó pur fin a praza de repartu motorizau pa Valverdi que foi cuberta pur Mónica y tomó posesión u día 1 de marzu.
Desdi entoncis a vemus recorrel a sección 2 du lugal montá ena motu repartindu u correu y a paquetería. Me dí qu'u lugal pa u serviciu de correus está dividiu en duas seccions. A segunda sección empeza desde u ríu ponti hasta a gasolineira y toa a zona du tesu rutu asina comu as cortis. A primeira sección é u que sempris hemus chamau comu “u lugal”, podemus dicel que se trata du centru.
Mónica é de Cia Rodrigu y está encantá, le gusta mutu u lugal y se fai tos us días 12 a 13 kilómetrus de repartu. U que non me contó peru mu diju Belarmina é que sobri to au principiu u pasó mal cu algún perru sortu pur as callis.
A vel si siguin cambiandu pa ben as coisas y vemus ampliau u horariu d' atención au públicu ena oficina y acercan de verdai a administración aus ciudadanus adaptándua as novas tecnologías que podamus punhel pur ejemplu un giru postal sin tel que desplazarmus aus Foius.